Is de suikertaks een goed idee?
Niet echt, nee
Dit is het vierde deel van mijn serie over ultrabewerkte voeding. Lees vooral de eerste drie delen, mocht je dat nog niet hebben gedaan.
Deel 1:
Deel 2:
Deel 3:
In dit vierde deel ga ik het hebben over de aangekondigde suikertaks, die in 2030 zal worden ingevoerd. Dit vinden we terug in de bijlage van het coalitieakkoord:
Vanaf dat jaar wordt er dus een extra belasting geheven op voorverpakte producten met meer dan zes procent suiker, vanaf 2028 worden de voorbereidingen getroffen deze te implementeren.
In het kader van ultrabewerkt voedsel en de consumptie ervan is dit een erg interessante maatregel. Veel ultrabewerkt voedsel wordt immers volgestopt met suiker, met name frisdrank. Een extra taks zou er dus voor kunnen zorgen dat het minder wordt gekocht en dat lijkt positief. Maar heeft dat ook het gewenste effect, namelijk overgewicht terugdringen en gezondheid bevorderen? Het ligt allemaal, net zoals de discussie over ultrabewerkt voedsel in het algemeen, helaas iets ingewikkelder dan je op het eerste gezicht zou denken.
Als je doel specifiek is om Nederlanders minder suiker te laten eten, is zo’n taks namelijk bijzonder effectief, zonder enige twijfel. Maar als je doel is om overgewicht tegen te gaan, niet zozeer. Dat klinkt erg tegenstrijdig, dus ik zal proberen uit te leggen hoe de vork in de steel zit.
Let wel: ik ben voorstander van het ingrijpen op overheidsniveau, als het gaat over zaken als gezondheid en specifiek een gezondere leefomgeving creëren. Laat dat vooral duidelijk zijn. Maar dan moet het natuurlijk wel het beoogde effect hebben en goed worden onderbouwd.
En daar schort het nogal aan in deze. Hoe exact, dat lees je onder deze schaamteloze zelfpromotie. Ik moet immers ook eten, al dan niet ultrabewerkt.
Schaamteloze zelfpromotie
In deze gratis serie zit erg veel tijd. Kun je dit gratis artikel waarderen?
Overweeg dan een donatie, als je mij financieel wil steunen. Of beter nog: word lid van de betaalde nieuwsbrief, dan krijg je er iets voor terug.
Suikerconsumptie
Wat is het doel van een suikertaks?
Het RIVM schreef in zowel in 20201 als 20232 een rapport over suikerconsumptie en een eventuele suikertaks. In het rapport uit 2020 wordt de vergelijking gemaakt met het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Noorwegen. Conclusie:
Er kan geen conclusie getrokken worden over overgewicht. Wel hebben de maatregelen ervoor gezorgd dat er minder suiker uit frisdrank werd geconsumeerd:
In het rapport van 2023 wordt gekeken naar wat voor impact een eventuele getrapte belasting (een variant van de suikertaks) zal hebben op de suikerconsumptie, naast de in 2024 ingevoerde belasting op alcoholvrije dranken. Deze conclusie is vrij duidelijk: dit zal ervoor zorgen dat er minder suikerhoudende dranken worden gedronken. In totaal een extra afname van twaalf tot veertien procent:
Maar, wat zal dat doen met overgewicht? We lezen:
Als we dus op de bevindingen van het RIVM afgaan, kunnen we dus niet zomaar concluderen dat een suikertaks overgewicht tegen zal gaan. Enkel de suikerconsumptie.
Dit is geheel in lijn met bijvoorbeeld een in opdracht van de WHO uitgevoerde meta-analyse3, waarbij 62 onderzoeken naar ingevoerde suikertaksen in verscheidene landen onder de loep werden genomen. Gemiddeld werden er na invoering 15 procent minder suikerhoudende dranken verkocht. En tegelijkertijd konden er geen harde conclusies worden getrokken over overgewicht. Dit blijkt ook uit een Cochrane-review4 uit 2020: er is wel bewijs dat belastingen de aankoop van de belaste voeding vermindert, maar niet dat er effect is op gewicht of gezondheid.
Er bestaat, kortom, weinig twijfel over of een suikertaks impact heeft op de geconsumeerde hoeveelheid van de producten waarover de extra belasting wordt geheven. Overal waar dit wordt ingevoerd zien we vrij consistent dat mensen minder consumeren.
Overgewicht
Maar om overgewicht tegen te gaan niet zozeer en dat is toch uiteindelijk het gewenste effect. In het coalitieakkoord lezen we, op pagina 53: “We bouwen aan de gezondste generatie ooit.” en iets verder: “We maken ongezonde keuzes onaantrekkelijker en een deel van de opbrengst van deze maatregelen zetten we in om de gezondheid juist te verbeteren.”
In het akkoord zelf wordt de suikertaks niet benoemd, maar het is evident dat dit hierop aansluit. Het gaat dus om het verbeteren van de gezondheid. Wat natuurlijk een goede intentie is.
Maar werkt een suikertaks daarvoor? Het idee hierachter is natuurlijk: als er een suikertaks wordt ingevoerd, eten we minder suiker. En als we minder suiker eten, hebben we naar verwachting minder last van overgewicht, waardoor we door de band genomen gezonder worden.
Hier zit de crux: dit klopt simpelweg niet. Richt je je niet zozeer op de consumptie van suiker, maar op overgewicht en gezondheid, dan is een suikertaks helemaal niet zo effectief. Uit de bovenstaande onderzoeken en rapporten blijkt dit al. Mensen consumeren weliswaar minder van het een, maar compenseren dat met de consumptie van het ander.
Ik kan natuurlijk niet met zekerheid zeggen dat een suikertaks hoe dan ook vergeefs is in Nederland, want er is hier nog nooit een suikertaks ingevoerd. Het enige wat we kunnen doen is kijken naar vergelijkbare landen, iets wat het RIVM dus ook doet om te onderbouwen dat een suikertaks de consumptie van suiker verlaagt. Maar daarmee vertelt het niet het volledige verhaal.
Want wat leren we nog meer als we kijken wat een taks elders deed?
In Denemarken werd bij een in 2011 ingevoerde vettaks veel ongezond voedsel over de grens in Duitsland gekocht,5 iets wat in Nederland ook niet ondenkbaar is. Dat terwijl er wel bijvoorbeeld minder gehakt en zuivelproducten met hoog vetpercentage werden gekocht binnen de grenzen.6 De maatregel is in 2012 teruggedraaid.
In China zorgde een een suikertaks op dranken ervoor dat deze inderdaad minder gretig aftrek vonden en tegelijkertijd voor gemiddeld 2,5 procent meer geconsumeerde calorieën.7 De producten die de Chinezen dronken in plaats van de suikerhoudende dranken, zoals sappen en zuiveldrankjes die dus niet onder de taks vielen, waren nóg calorierijker.
In Mexico werd in 2014 zowel een suikertaks als een extra belasting op calorierijk voedsel ingevoerd. Onderzoekers8 keken naar scannerdata van wekelijkse aankopen van 8.130 huishoudens en 47.973 barcodes en zagen dat er inderdaad een daling was in de producten die extra belast waren. 2,7 procent minder calorieën uit belaste dranken en drie procent minder calorieën uit belast voedsel. Daar stond tegenover dat er uit onbelaste (bewerkte) categorieën meer werd gekocht, waardoor de netto calorie-inname gelijk bleef en de inname van voedingscholesterol (12%) , natrium (5,8%), verzadigd vet (3,1%) en koolhydraten (2%) stegen, alsmede de eiwitinname (3,8%).
Suikerconsumptie
Ook los van ingevoerde maatregelen, kun je suiker niet zomaar koppelen aan overgewicht op bevolkingsniveau, hoe verleidelijk ook.
In Australië daalde de consumptie van suiker tussen 1980 en 2010, terwijl het gemiddelde gewicht juist steeg.9 Iets wat “De Australische Paradox” wordt genoemd, al beperkt het zich niet tot Australië.
Ook in Nederland eten en drinken we al jaren minder suiker. De gemiddelde consumptie van suikerhoudende dranken bij volwassenen was tussen 2007 en 2010 bijvoorbeeld 313 gram per dag en tussen 2019 en 2021 199 gram per dag, ofwel een daling van 36 procent.10 Tegelijkertijd steeg het overgewicht de afgelopen decennia, al is het heel lastig exact die stijging vast te leggen in percentages, vanwege verschillende meetmethoden en criteria door de jaren heen.11
Uit allerlei klinische én observationele onderzoeken12131415 blijkt daarbij dat een hogere consumptie van suikervervangende zoetstoffen niet leidt tot een afname van gewicht. Hierbij moet natuurlijk een kanttekening worden gemaakt: veel van dit soort observationele onderzoeken vinden een correlatie tussen consumptie van suikervervangers en overgewicht, maar vaak kan er een omgekeerde causaliteit zijn: mensen met overgewicht stappen over op light-varianten. En op individueel niveau dat als je probeert gewicht te verliezen, het heel verstandig kan zijn wél over te stappen op light-varianten van frisdranken, aangezien je dan wel minder calorieën binnenkrijgt (mits je deze elders niet alsnog erbij eet of drinkt) Maar dan hebben we het over persoonlijk gedrag, niet over gedrag op bevolkingsniveau.
Hoe dan ook zien we uit deze data dat het schrappen van suikerhoudende dranken niet leidt tot minder overgewicht.
Gedrag
Mensen gaan dus weliswaar anders eten of drinken door een suikertaks, maar worden er niet per se gezonder op. De winkels liggen immers nog altijd vol met andere ongezonde en verleidelijke opties waar geen suikertaks op zit. Ongezond gedrag is een meerkoppig monster dat zich lastig laat temmen of op zijn minst een bepaalde kant op laat sturen.
Sterfte door ongelukken is bijvoorbeeld gecorreleerd aan de consumptie van ultrabewerkt voedsel.16 Is dat omdat je onhandiger wordt door een hamburger of een Mars? Nee, tuurlijk niet. Er is een factor van gedrag die hier aan ten grondslag ligt, waarvoor de consumptie van ultrabewerkt voedsel een marker is. Mensen die bewust gezond eten, zullen ook elders preventief gezond gedrag vertonen. Gordel om, niet dronken rijden, etc.
En dat is dus exact waarom een suikertaks niet echt lekker zal werken. Er is geen onderliggende motivatie daadwerkelijk gezonder te gaan leven en dus ook eten.
Geredeneerd vanuit de zelfdeterminatietheorie van psychologische basisbehoeften17, is de suikertaks een grofweg een bescheiden ramp. Deze basisbehoeften behelzen autonomie, competentie en verbondenheid. Duurzame gedragsveranderingen moeten in lijn zijn met deze behoeften en een suikertaks bots er juist mee.
Een suikertaks is namelijk een externe, sturende prikkel en werkt dus niet een bepaalde intrinsieke motivatie in de hand om gezonder te eten. Mensen kunnen zelfs meer van de belaste dranken gaan drinken uit een soort verzet (hoe kinderachtig ik dit ook vind, laat dat duidelijk zijn). Exact de mensen die je mee wil krijgen, ervaren dit soort maatregelen als betuttelend.18 Op de pijler autonomie scoort de suikertaks dus erg laag.
Ook als het gaat om competentie, komt de suikertaks er niet goed uit. Het geeft mensen namelijk geen enkel gevoel van effectieve controle over de eigen gezondheid. Een eventuele gedragsverandering door een taks zal vooral door de portemonnee gedreven zijn en niet het resultaat van eigen inzicht. Er is geen enkel gevoel van eigen regie of iets in die trant.
Dan verbondenheid. Eetgedrag is bij uitstek sociaal en suiker is ook nog eens vervlochten met allerlei culturele aspecten. Van het Suikerfeest tot bijvoorbeeld samen een ijsje eten. Of een gebakje op een verjaardag. Of een toetje. Een suikertaks is een prijsprikkel die hier haaks op staat. Het maakt het alleen maar duurder en dan met name voor degenen die zich dat al niet kunnen veroorloven.
Waardoor we gelijk bij het volgende nadeel van een suikertaks belanden.
Nadelen
Niemand verwacht dat met een suikertaks al het overgewicht ineens verdwijnt, het is waarschijnlijk bedoeld als een van de vele wapens tegen obesitas. Maar het is ook niet iets dat je zomaar in kunt voeren zonder er nadelige effecten te verwachten, want die kunnen er wel degelijk zijn.
Uit een onderzoek19 van de Erasmus Universiteit Rotterdam uit 2024 blijkt bijvoorbeeld dat een suiktertaks institutioneel wantrouwen versterkt, vooral onder niet-hoogopgeleiden. Overgewicht en ongezonde leefstijlkeuzes gaan vaak hand in hand met opleidingsniveau, dus ironisch genoeg tast een suikertaks de geloofwaardigheid van de politiek en instituten als het Voedingscentrum aan, bij exact degenen die ze proberen gezondere keuzes te laten maken. Die ervaren dat zoals hierboven al beschreven als minachtend. Maar die moet je straks ook weer meekrijgen met andere maatregelen.
Daarbij werkt een suikertaks ook ongelijkheid in de hand. Uit een review20 uit 2016 blijkt bijvoorbeeld dat de daling van suikerconsumptie na een taks het grootst is in lagere sociaaleconomische groepen, maar dat deze dus ook de grootste financiële last van de taks ervaren. Nederlanders die zichzelf toch al makkelijker een gezonde leefstijl kunnen veroorloven, zullen dus van een suikertaks relatief minder last hebben dan gezinnen die uit pure noodzaak wél kopen wat er toevallig in de aanbieding is.
Dit wordt ook zo ervaren, zo blijkt uit een kwalitatief onderzoek21 naar lage-inkomenouders uit Philadelphia, die werden ondervraagd over hun ervaringen met een ingevoerde suikertaks. Zij ervaarden deze taks doorgaans als niet evenredig en onrechtvaardig. En haalden daarbij aan, daar is-ie weer: verlies van autonomie.
Tegelijkertijd wordt er door de auteurs gepleit voor een oplossing: meer geld naar gezondere keuzes, goede voeding subsidiëren, etc. Wat dat betreft zou het mooi zijn als de beoogde 850 miljoen die de taks op zou moeten leveren, daarin zou worden geïnvesteerd. Bijvoorbeeld in programma’s ter bewustwording of het schrappen van btw op groente en fruit. Bijkomend voordeel: uit een Nederlandse enquête22 uit 2021 ook weer blijkt dat als de opbrengsten van een dergelijke taks actief worden ingezet voor een gezondere leefomgeving, de steun voor deze taks in de juiste groepen ook weer toeneemt, van veertig tot 55 procent. Ik betwijfel eerlijk gezegd of dat gaat gebeuren, al staat er ook in het akkoord dat fruit op scholen gratis wordt gemaakt. Prima begin, als er dan toch zo nodig een suikertaks moet komen.
Kortom
Dat de overheid zich inzet voor preventie en een gezonde leefomgeving is echt een fantastische ontwikkeling. Dat het dit doet met halfpopulistische maatregelen die op het oog logisch lijken, maar in de praktijk naar verwachting slecht uit zullen pakken, is dan weer jammer. De overheid zal zich bij de invoering gesteund voelen door de bevindingen van het RIVM, maar die vertellen helaas maar het halve verhaal. Als je daadwerkelijk naar omliggende landen kijkt en naar andere beschikbare literatuur, kun je op geen enkele manier concluderen dat specifiek een suikertaks de gezondheid van Nederland vooruit gaat helpen.
Wat dat betreft is ook de suikertaks exemplarisch voor de discussie over ultrabewerkt voedsel. Door niet scherp te hebben wat het probleem is, komen we met verkeerde oplossingen. Die weliswaar goed zijn bedoeld, maar simpelweg niet te stutten zijn met het beschikbare bewijs en niet het gewenste effect zullen hebben. Helaas, suikervrije pindakaas.
Tot de volgende aflevering!
Kan je dit gratis artikel waarderen?
Overweeg dan een donatie, als je mij financieel wil steunen. Of beter nog: word lid van de betaalde nieuwsbrief, dan krijg je er iets voor terug.
Referenties
Vellinga, R., Steenbergen, E., Nawijn, E., & Van Bakel, M. (2020). Suikertaks: een vergelijking tussen drie Europese landen. Kenmerken en effecten van een belasting op suikerhoudende dranken, met overwegingen voor Nederland (RIVM-briefrapport 2020-0112). Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. https://doi.org/10.21945/RIVM-2020-0112
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. (2023). Impact van een getrapte verbruiksbelasting op de verkoop van suiker via alcoholvrije dranken: mogelijke aanpassingen in de verbruiksbelasting doorgerekend (RIVM-rapport 2023-0314). https://www.rivm.nl/publicaties/impact-van-getrapte-verbruiksbelasting-op-verkoop-van-suiker-via-alcoholvrije-dranken
Andreyeva, T., Marple, K., Marinello, S., Moore, T. E., & Powell, L. M. (2022). Outcomes following taxation of sugar-sweetened beverages: A systematic review and meta-analysis. JAMA Network Open, 5(6), Article e2215276. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2022.15276
Pfinder, M., Heise, T. L., Hilton Boon, M., Pega, F., Will, N., Saadeh, M., Gartlehner, G., Tarp, J. M., & Sommer, I. (2020). Taxation of unprocessed sugar or sugar-added foods for reducing their consumption and preventing obesity or other adverse health outcomes. Cochrane Database of Systematic Reviews, 4, Article CD012333. https://doi.org/10.1002/14651858.CD012333.pub2
Dahl, C. M., van 't Hoff, N., Mellace, G., & Smed, S. (2024). Nudging nutrition: Lessons from the Danish "fat tax"(arXiv:2312.11481). arXiv. https://arxiv.org/abs/2312.11481
Smed, S., Scarborough, P., Rayner, M., & Jensen, J. D. (2016). The effects of the Danish saturated fat tax on food and nutrient intake and modelled health outcomes: An econometric and comparative risk assessment evaluation. European Journal of Clinical Nutrition, 70(6), 681–686. https://doi.org/10.1038/ejcn.2016.6
Liu, Z., Sun, L., & Zhao, Y. (2025). Does it really reduce obesity? Substitution effects of sugar-sweetened beverage tax—empirical evidence from China. The Journal of Nutrition, 155(7), 2057–2068. https://doi.org/10.1016/j.tjnut.2025.05.019
Aguilar, A., Gutierrez, E., & Seira, E. (2021). The effectiveness of sin food taxes: Evidence from Mexico. Journal of Health Economics, 77, Article 102455. https://doi.org/10.1016/j.jhealeco.2021.102455
Barclay, A. W., & Brand-Miller, J. (2011). The Australian paradox: A substantial decline in sugars intake over the same timeframe that overweight and obesity have increased. Nutrients, 3(4), 491–504. https://doi.org/10.3390/nu3040491
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. (2023). Voedselconsumptiepeiling 2019–2021: verandering consumptie dranken. https://www.wateetnederland.nl/resultaten/veranderingen/verandering-dranken
CBS/RIVM Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor: https://www.staatvenz.nl/kerncijfers/overgewicht-volwassenen
Azad, M. B., Abou-Setta, A. M., Chauhan, B. F., Rabbani, R., Lys, J., Copstein, L., Mann, A., Jeyaraman, M. M., Reid, A. E., Fiander, M., MacKay, D. S., McGavock, J., Wicklow, B., & Zarychanski, R. (2017). Nonnutritive sweeteners and cardiometabolic health: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials and prospective cohort studies. CMAJ, 189(28), E929–E939. https://doi.org/10.1503/cmaj.161390
Fowler, S. P., Williams, K., Resendez, R. G., Hunt, K. J., Hazuda, H. P., & Stern, M. P. (2008). Fueling the obesity epidemic? Artificially sweetened beverage use and long-term weight gain. Obesity, 16(8), 1894–1900. https://doi.org/10.1038/oby.2008.284
Fowler, S. P. G., Williams, K., & Hazuda, H. P. (2015). Diet soda intake is associated with long-term increases in waist circumference in a biethnic cohort of older adults: The San Antonio Longitudinal Study of Aging. Journal of the American Geriatrics Society, 63(4), 708–715. https://doi.org/10.1111/jgs.13376
Imamura, F., O’Connor, L., Ye, Z., Mursu, J., Hayashino, Y., Bhupathiraju, S. N., & Forouhi, N. G. (2015). Consumption of sugar sweetened beverages, artificially sweetened beverages, and fruit juice and incidence of type 2 diabetes: Systematic review, meta-analysis, and estimation of population attributable fraction. BMJ, 351, Article h3576. https://doi.org/10.1136/bmj.h3576
Morales-Berstein, F., Biessy, C., Viallon, V. (2024). Ultra-processed foods, adiposity and risk of head and neck cancer and oesophageal adenocarcinoma in the European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition study: a mediation analysis. European Journal of Nutrition, 63, 377–396. https://doi.org/10.1007/s00394-023-03270-1
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01
Dillard JP, Kim J, Li SS. Anti-sugar-sweetened beverage messages elicit reactance: effects on attitudes and policy preferences. J Health Commun. 2018;23(8):703–711. https://doi.org/10.1080/10810730.2018.1511012
Van Meurs, T., De Koster, W., Van der Waal, J., & Oude Groeniger, J. (2024). Sugar tax and product reformulation proposals reduce the perceived legitimacy of health-promotion institutions: A randomized population-based survey experiment. European Journal of Public Health, 34(3), 454–459. https://doi.org/10.1093/eurpub/ckae013
Backholer, K., Sarink, D., Beauchamp, A., Keating, C., Loh, V., Ball, K., Martin, J., & Peeters, A. (2016). The impact of a tax on sugar-sweetened beverages according to socio-economic position: A systematic review of the evidence. Public Health Nutrition, 19(17), 3070–3084. https://doi.org/10.1017/S136898001600104X
Edmondson, E. K., Shea, J. A., Gregory, E. F., Roberto, C. A., Garcia, S. M., Kwon, J., & Virudachalam, S. (2022). Low-income parents' perceptions of a sweetened beverage tax in Philadelphia. Journal of Nutritional Science, 11, Article e67. https://doi.org/10.1017/jns.2022.64
Eykelenboom, M., van Stralen, M. M., Olthof, M. R., Renders, C. M., & Steenhuis, I. H. M. (2021). Public acceptability of a sugar-sweetened beverage tax and its associated factors in the Netherlands. Public Health Nutrition, 24(8), 2354–2364. https://doi.org/10.1017/S1368980020001500