Specifiek 400 microgram per dag, vanaf vier weken voor de conceptie tot tien weken na de eerste dag van de laatste menstruatie. Dit is wetenschappelijk gezien zeer goed onderbouwd.

Nu zou je denken dat dit ideaal is voor supplementenfabrikanten: er zullen altijd zwangeren zijn dus je zult daarom altijd een afzetmarkt hebben voor dit specifieke supplement. En je hebt ook nog eens een fantastische wetenschappelijke basis om dit product te vermarkten. En tóch weten ze er weer een ongelooflijk potje van te maken. Letterlijk en figuurlijk. Veel merken verkopen onder het mom van “foliumzuur” namelijk een supplement dat helemaal geen foliumzuur is, maar actief folaat. Met de bewering dat dit de actieve vorm is van foliumzuur en daarom beter opneembaar.

Dit klinkt logisch, maar is nogal misleidend. Op deze manier schermen dit soort merken met de op klinische experimenten gestoelde wetenschappelijke legitimiteit van foliumzuursuppletie, die er expliciet niet is voor actief folaat. En dat is nogal laakbaar. Alsof zwangere vrouwen niet genoeg hebben om zich druk over te maken.

Ik zal uitleggen waarom foliumzuur de voorkeur geniet en waarom je actief folaat kunt vergeten.

Neurale buisdefecten

Eerst even de basis: waarom wordt aangeraden foliumzuur te slikken tegen neurale buisdefecten?

De neurale buis is grofweg het embryonale voorstadium van het centrale zenuwstelsel. Rond dag 18 na bevruchting begint een platte laag cellen, ook wel heel poëtisch de neurale plaat genoemd, zich op te rollen. De randen krullen naar elkaar toe en sluiten op elkaar aan als een soort rits, waardoor er tussen dag 21 en dag 28 een buis ontstaat. De neurale buis. Deze buis groeit uit tot de hersenen en het ruggenmerg.

Maar het kan dus gebeuren dat die sluiting niet perfect verloopt, waardoor een zogeheten neuraalbuisdefect (NBD) ontstaat. Dit kan, indien het hoog in de rug plaatsvindt, ervoor zorgen dat de hersenen zich niet goed ontwikkelen en het kind niet levensvatbaar is. Lager in de rug kan het leiden tot bijvoorbeeld een open rug (spina bifida) wat kan leiden tot o.a. verlamming.

De kritieke periode is in deze dus rond de vierde week, vaak nog voordat vrouwen weten dat ze zwanger zijn. Dat is waarom vrouwen die bezig zijn met zwanger worden, wordt geadviseerd te slikken, zodat je niet pas begint te suppleren als het eigenlijk te laat is.

Foliumzuur

Maar waarom überhaupt foliumzuur slikken? Waarom zou dat werken tegen NBD’s?

Foliumzuur is de synthetische vorm van folaat, ofwel vitamine B11. Internationaal wordt het overigens soms aangeduid als vitamine B9. Folaat is de parapluterm voor alle natuurlijk voorkomende vormen van vitamine B11 in voeding en in het lichaam, waarvan de stof 5-methyltetrahydrofolaat (5-MTHF) de meest voorkomende vorm is.

Foliumzuur is de volledig geoxideerde, synthetische vorm die van nature niet in voeding voorkomt. Deze wordt in zowel supplementen als voeding gebruikt, omdat het stabieler is.

In de jaren 1960 zag de Britse verloskundige Bryan Hibbard lagere folaatwaarden in het bloed bij moeders van baby’s met neurale buisdefecten. Hij voerde daarom met Britse kinderarts Richard Smithells in 1980 een studie4 uit met multivitaminen, waaruit zou blijken dat suppleren is aan te raden voor zwangere vrouwen. Er zaten nogal wat haken en ogen aan: zijn onderzoek was niet gerandomiseerd en hij gaf de proefpersonen weliswaar foliumzuur, maar ook andere stoffen die in de multivitamine zaten. Hierdoor was het niet goed vast te stellen welke stof nou zo broodnodig was bij het voorkomen van neurale buisdefecten.

Daarom werd er jaren later, in 1991, een daadwerkelijk gerandomiseerd klinisch onderzoek5 uitgevoerd met specifiek foliumzuur. Bijna tweeduizend vrouwen die eerder zwanger waren geweest van een baby met een neurale buisdefect kregen hier gerandomiseerd foliumzuur toegediend. In totaal 1195 vrouwen voltooiden de zwangerschap. In de foliumzuurgroepen zagen de onderzoekers 6 NBD’s op 593 voltooide zwangerschappen (1%), versus 21 NBD’s op 602 in de groepen zonder foliumzuur (3,5%). Ofwel een risicoreductie van 72 procent.

Een ander gerandomiseerd klinisch experiment6, Czeizel & Dudás uit 1992 en vervolgpublicatie7 in 1993: 0 NBD's op 2.104 zwangerschappen, de controlegroep 6 op 2052. Dus een honderd procent verlaging van het risico, maar wel een breed betrouwbaarheidsinterval en wat methodologische mankementen, dus dat mag met een klein korreltje zout worden genomen.

Een grote observationele studie8 met data uit China uit 1999, Berry et al.: 102 NBD’s op 130.142 zwangerschappen met foliumzuur en 173 NBD’s op 117.689 zwangerschappen zonder. Hierbij wordt ook nog onderscheid gemaakt in regio’s. In de Noordelijke regio kwamen NBD’s vaak voor, waarschijnlijk door een dieet laag in folaatinname. In de Zuidelijke regio kwam het minder voor, waarschijnlijk doordat het dieet rijker is aan rijst, groente en andere voeding die leidt tot een hogere folaatinname.

Foliumzuursuppletie verhoogt het folaat in het bloed. Waarom folaat in het bloed specifiek beschermt tegen NBD’s is niet helemaal duidelijk. Folaat is essentieel voor DNA-aanmaak en een van de hypotheses is dat een tekort aan folaat zou kunnen zorgen voor fouten in de celdeling tijdens het vormen van de neurale buis. Een defect tot gevolg. Een andere hypothese is dat bepaalde processen die zorgen dat de neurale buis goed sluit, worden aangestuurd door folaat. Bij een tekort aan folaat, wordt de buis verkeerd gesloten. De chemische schakelaars worden als het ware niet goed aangestuurd.

Folaat

Nu is natuurlijk de vraag: als in 1960 al duidelijk was dat er in ieder geval een correlatie was tussen lage folaatspiegels en NBD’s, waarom werd dan niet folaat toegediend in plaats van foliumzuur?

Natuurlijke folaatvormen, zoals dus 5-MTHF, zijn erg instabiel. Ze reageren behoorlijk rap met zuurstof, zodra ze worden blootgesteld aan licht, warmte en dus zuurstof. Dit is bijzonder onhandig als je het wil onderzoeken. Als je bijvoorbeeld duizenden vrouwen een instabiele stof geeft, weet je niet hoeveel iedere vrouw uiteindelijk binnen heeft gekregen, omdat sommige vrouwen wellicht een preparaat hebben waarvan een groot deel van het folaat al is verdwenen.

Voor grote onderzoeken heb je een stabiele, standaardvorm nodig, die je goed kunt kwantificeren en reproduceren. Vandaar dat in alle bovengenoemde experimenten foliumzuur werd gebruikt. Volledig geoxideerd en stabiel bij kamertemperatuur. Daarom uitstekend te doseren én goedkoop om te produceren. Kat in ‘t bakkie. Dit is waarom foliumzuur nu de standaard is. Dat is getest. Dat is stabiel. Daarvan weten we dat het werkt.

Dan kun je natuurlijk nóg een vraag stellen: als folaat nu wél stabiel en goed beschikbaar is, waarom is het niet aan te raden nu dan alsnog folaat te slikken?

Het antwoord op die vraag is eigenlijk tweeledig. Ten eerste: het is nog altijd niet volledig duidelijk hoe neurale buisdefecten ontstaan en hoe foliumzuur exact de kans erop verlaagt. Een oplettend lezer zal dit ook hebben gezien in de cijfers: ook in de foliumzuurgroepen werden alsnog kinderen geboren met NBD’s. Er zal dus meer spelen, waarvan we het fijne nog niet weten.

Wat we wél heel zeker weten, is dat foliumzuur werkt. Daarvoor is er klinisch bewijs. Dat is de gouden wetenschappelijke standaard. Dat moet je dus slikken.

Wat we ook vrij zeker weten is dat er nooit eenzelfde lichaam van bewijs voor folaat zal zijn. Een experiment met folaat zou namelijk betekenen dat de proefpersonen, in dit geval zwangere vrouwen, geen foliumzuur zouden slikken. En daarvan weten we dat het werkt, dus in principe zouden deze vrouwen dan onnodig hun baby’s een risico op neuraalbuisdefecten laten lopen. Een dergelijk experiment zou ethisch gezien dus nooit worden goedgekeurd. Dit alleen al maakt het natuurlijk totaal bizar dat er alsnog tal van vrouwen op basis van misleidende marketing wél folaat in plaats van foliumzuur slikken.

Minder goed opneembaar?

De supplementenmerken die vrouwen folaat door de strot duwen, beroepen zich vooral op de bewering dat folaat beter opneembaar zou zijn dan foliumzuur en dat sommige vrouwen moeite hebben met foliumzuur in supplementvorm omzetten tot folaat. Actief folaat, of 5-MTHF, zou volgens de fabrikanten direct beschikbaar zijn en dus niet meer hoeven worden omgezet. En daarom zou het beter zijn dan foliumzuur.

Uit de data blijkt dit volstrekt ongegrond.

Hier gaat het om vrouwen met het MTHFR-genotype, specifiek de 677TT-variant. Uit onderzoek9 blijkt weliswaar dat deze genvariant een risicofactor is voor NBD’s, maar dit wil niet zeggen dat foliumzuur niet werkt voor dragers. Uit een meta-analyse weten we dat vrouwen met dit genotype een slechts 16 procent lagere folaatspiegel hebben.10 Uit onderzoek naar vrouwen met en zonder dit gen, blijken er geen klinische verschillen te zijn bij foliumzuursuppletie.11 Foliumzuur verhoogt, zo blijkt ook uit onderzoek, ook de folaatspiegel bij vrouwen met dit genotype. 12

Daarnaast zijn er ook nog observationele studies die laten zien dat foliumzuur goed werkt voor vrouwen met het MTHFR-genotype. Uit het eerder genoemde Berry et al. uit 1999 blijkt bijvoorbeeld dat vrouwen met dit gen vaker kinderen krijgen met NBD’s bij lage folaatinname, maar dat dit bij suppletie van foliumzuur (dus niet folaat) grotendeels weer verdwijnt. Nadat voeding in de VS en Canada werd verrijkt met foliumzuur, daalde het aantal NBD’s sterk, óók in groepen met hoge prevalentie van MTHFR-varianten. 13 Als foliumzuur bij MTHFR-dragers niet zou werken, had je dat ook in die data moeten zien.

Als supplementenmerken dus schermen met beweringen als “actief folaat is beter opneembaar en geniet daarom de voorkeur boven foliumzuur” zijn ze eigenlijk dubbel aan het jokken.

Het is weliswaar niet onwaarschijnlijk dat folaat ook werkt, want het biologisch mechanisme snijdt hout. Maar dat biologisch mechanisme is tegelijkertijd incompleet en dus onverstandig om je hele argument op te stutten. Tegelijkertijd is er geen klinisch bewijs voor de werking van folaat. En dat is er wel voor foliumzuur. En dat het zogenaamd beter opneembaar is, is in de praktijk dus niks waard, zo blijkt uit alle cijfers. Had ik al verteld dat er geen enkel klinisch bewijs is voor de werking van folaat?

Samenvattend

• Voor de werking van foliumzuur tegen neuraalbuisdefecten is volop wetenschappelijk bewijs in de vorm van klinische gerandomiseerde onderzoeken;

• Voor de werking van folaat is er geen enkel klinisch bewijs;

• Ook voor vrouwen die die foliumzuur minder efficiënt omzetten is foliumzuur de beste keuze;

• Dat folaat direct beschikbaar is in het bloed, zegt niets over de klinische werking;

• Slik foliumzuur.

Mocht je alsnog niet overtuigd zijn, bij deze nog wat links naar uitspraken van officiële gezondheidsinstanties. Allen gaan adviseren foliumzuur, geen adviseert folaat.

• Wereldgezondheidsorganisatie

• US Preventive Services Task Force

• Centers for Disease Control and Prevention (benoemt zelfs dat er geen bewijs is voor folaat)

• NIH Office of Dietary Supplements

• American College of Obstetricians and Gynecologists

• Gezamenlijk standpunt van American College of Obstetricians and Gynecologists, American Academy of Family Physicians en de American Academy of Pediatrics

• Spina Bifida Association (benoemt ook het gebrek aan klinisch bewijs voor folaat)

• Gezondheidsraad

• Lareb (benoemt ook gebrek aan bewijs voor folaat)

Marketing

Goed. Als foliumzuur zo goed werkt, waarom verkopen supplementenmerken dan alsnog folaat?

Het is een beetje gissen, maar ik heb eerder met dit bijltje gehakt en durf te stellen dat dit is vanwege een drietal redenen.

1. Een “natuurlijke” vorm is makkelijker te verkopen dan een synthetische. Lekker inspelen op de drogreden dat wat natuurlijk is, ook goed is.

2. Een supplement dat “beter wordt opgenomen” verkoopt beter, want het alternatief lijkt zo niet goed te werken. Beide is natuurlijk nonsens;

3. Je kunt er meer voor vragen en met alle marketingbabbel meer aan verdienen. Vrouwen die zwanger zijn zullen nooit een goedkopere variant van een bepaald supplement nemen, als ze de indruk hebben dat de duurdere beter werkt. Altijd het beste voor je kind. Sterker nog: er zullen tal van vrouwen zijn die de duurdere variant kopen, enkel en alleen omdat-ie duurder is. Dat zal dan ook wel beter zijn.

Laten we even kijken bij een tweetal van dit soort bedrijven, Vitakruid en Elvou, opgericht door Joep Rovers. Toch inmiddels twee stamgasten van mijn website, dus goed deze er even uit te lichten.

Beide merken gebruiken in plaats van foliumzuur een stof genaamd Quatrefolic. Dit is een gepatenteerde vorm van folaat, specifiek 5-MTHF, die wél stabiel is, doordat het is gebonden aan een ionisch zout. Hierdoor vervalt het in ieder geval in de verpakking niet. Biologisch gezien klinkt het wel plausibel: als je het slikt, lost het zout op in je lichaam en kan de 5-MTHF zijn werk gaan doen en de folaatspiegels in het bloed verhogen.

Maar, nogmaals: dat deze spiegel enkel en alleen de boosdoener is bij neuraalbuisdefecten is geenszins zeker én er is dus geen enkel klinisch bewijs dat Quatrefolic de kans op NBD’s daadwerkelijk verlaagt. Noppes.

Hoe weten merken hier omheen te lullen? Lees mee.

Elvou

Elvou, het bedrijf van pseudowetenschappelijke prietpraatpiraat Joep Rovers, verkoopt een zogeheten Mommy Formula. Hierin zit volgens de verkooppagina een actieve vorm van foliumzuur. Dat bestaat niet. Foliumzuur is per definitie inactief. “Actief foliumzuur” is pak ‘m beet hetzelfde als droge waterdruppels. Het slaat nergens op. Wat ze bedoelen is actief folaat. En dat is wederom geen foliumzuur.

Lees vooral even mee in de beschrijving en tel mee met het aantal fouten.

Quatrefolic wordt de best opneembare vorm van foliumzuur genoemd. Maar het is geen vorm van foliumzuur. Dat blijkt ook later uit hun eigen tekst, waarin wordt gezegd dat 5-MTHF in tegenstelling tot foliumzuur niet meer omgezet hoeft te worden.

Daarbij is het nogal wat om te zeggen dat dit de best opneembare vorm is. Wie zegt dat er niet andere vormen nog beter opneembaar zijn? Maar goed, de opneembaarheid is in deze dus geen punt, zoals boven uitgelegd.

Tot slot wordt ook het advies van de Gezondheidsraad erbij gesleept. Deze richtlijn is vrij duidelijk: dagelijks 400 microgram foliumzuur. Dus niet folaat. Geen Quatrefolic of whatever. Gewoon foliumzuur. Dat is dus eigenlijk helemaal niet afgestemd op de richtlijn.

Het is duidelijk dat Joep Rovers deze tekst zelf heeft geschreven, want de onkunde spat er weer vanaf. Altijd de mond vol hebben van vrouwengezondheid, maar zelf wel de boel misleiden om ze duurdere pillen te verpatsen.

Vitakruid

Vitakruid verkoopt supplementen als Actief Foliumzuur en Multi Dag & Nacht Mama met Quatrefolic.

Zoals je ziet, staat in de beschrijving dat het “goed opneembaar foliumzuur” is, maar het is dus geen foliumzuur, maar Quatrefolic. Daarbij staat dat het de bioactieve vorm is van foliumzuur, wat aantrekkelijk ogende marketingbabbel is. Sterker nog, een van de producten heet “Actief foliumzuur”. Daar hebben we die oxymoron weer. Een potje droog water.

Daarnaast lezen we ook hier: “afgestemd op de richtlijn”. ier wordt wederom gedoeld op de richtlijnen van de Gezondheidsraad. Die dus over foliumzuur gaan.

Vitakruid gaat overigens achter de schermen nog een stapje verder en bij kritische vragen schermen ze continu met een rapport14 van de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) over foliumzuur. Zo heb ik mij over deze kwestie al eerder uitgesproken in mijn Trouw-column en elke keer als ik het waag Vitakruid op die plek te benomen, zijn ze er weer als de kippen bij de hoofdredactie te overspoelen met ellenlange mails vol met ““““weerleggingen””””.

Lees even mee:

Vitakruid beroept zich dus op het EFSA-rapport. Dit doen ze ook in mails naar bijvoorbeeld klanten die specifiek vragen hebben over folaat. Maar in dit rapport wordt NIETS gezegd over het vervangen van foliumzuur door folaat. Alle referenties in het rapport gaan over, tromgeroffel, je verwacht het niet, foliumzuur. Het grondige bewijs waar Vitakruid dus zelf naar verwijst, gaat over foliumzuur.

Het rapport gebruikt de term “folate” als parapluterm, wat Vitakruid weer ziet als specifiek het advies folaat te slikken. De enige reden dat de evaluatie formeel van toepassing is op alle wettelijk toegelaten folaatvormen is omdat EFSA de voedingsstof "supplemental folate" als overkoepelende categorie gebruikt. Dit is een keuze die voortvloeit uit EU-regelgeving over toegelaten vormen. En heeft dus NIETS te maken met de wetenschappelijke onderbouwing of iets dergelijks. Dit rapport kan op geen enkele manier geïnterpreteerd worden als een argument vóór de suppletie van folaat in plaats van foliumzuur.

Uiteindelijk ben je beter af gewoon een potje van de drogist te kopen. Foliumzuur, waar bij voorkeur ook nog eens vitamine D bij zit. Dan zit je gebakken en ben je een kwart van het geld kwijt, dan wanneer je voor een van deze merken zou gaan.

Folaatlijst

Om af te sluiten, een overzicht van andere merken die folaat in hun supplementen stoppen in plaats van foliumzuur.

Vitals: Folaat 5-MTHF 400 mcg met Quatrefolic. Noemt Quatrefolic superieur. Haha.

Bonusan: Actief Foliumzuur 400 Complex. Verwijst ook naar de Gezondheidsraad die adviseert foliumzuur bij te slikken, op een pagina die actief foliumzuur verkoopt, dus folaat.

VitOrtho: Foliumzuur Actief 400 mcg. “Biologisch actieve vorm van foliumzuur”. Nee.

Vitaminesperpost.nl. Folaat Foliumzuur. Lekker kort en onduidelijk.

Greatlife. Noemt 5-MTHF expliciet foliumzuur, terwijl het dus geen foliumzuur is.

VitaminFit. Schrijft ook dat 5-MTHF de actieve vorm van foliumzuur is.

VitaminStore. Heeft ook actief foliumzuur in de aanbieding.

Solgar. Noemt het product Folaat 400 en zet in de beschrijving dat het foliumzuur is

Referenties

Op dit netwerk zien we mannelijke influencers die allerlei misselijkmakende teksten over vrouwen online slingeren, pochen met wat ze verdienen en via allerlei Xenos-wijsheden een parasociale relatie opbouwen met een ongelooflijke hoeveelheid volgers, die vervolgens weer allerlei cursussen en wat niet al van hen koopt, om net zo te worden als hun favo influencer zelf. Allemaal overgoten met een dampende saus van misselijkmakende misogynie.

Er is hier de laatste tijd veel aandacht voor en dan met name voor de negatieve effecten ervan, met als zwaartepunt de documentaire van Louis Theroux, genaamd Inside the Manosphere. Wat vooral belangrijk is om te weten, is dat het aantoonbaar niet een soort hermetisch afgesloten digitaal buurthuis is waar een paar mannen een beetje tof lopen te doen. De invloed van de manosfeer op het dagelijkse leven en bijvoorbeeld de veiligheid van vrouwen, valt niet te ontkennen. Ook blootstelling aan bijvoorbeeld een ogenschijnlijk onschuldige video over hoe je bijvoorbeeld fitness of traditionele mannenrollen, kunnen uiteindelijk leiden naar zeer extreme niches van de manosphere.1

Er is zelfs reële kans om vanuit een totaal ongerelateerde video via het algoritme zomaar in de manosfeer te belanden.2 Daarbij fungeert de manosfeer als een trechter naar extreem-rechts.3

Reacties op deze brulboeien lopen online nogal uiteen, van ridiculiseren en verontwaardiging tot een oproep voor begrip hebben voor jongemannen en het uitroepen van een mannencrisis, omdat jonge mannen eenmaal in het nauw zijn gedreven in de moderne westerse wereld.

Ik denk dat voor beide wel wat te zeggen valt, maar vooral dat de waarheid niet zozeer in het midden ligt, maar eronder. En dat het fenomeen erg lastig is te bestrijden, doordat een alternatief verhaal van mannelijkheid zich niet zo makkelijk laat vertellen.

De wet van Goodhart

Voordat we hier induiken, moeten we eerst het medialandschap eens bekijken door de bril van econoom Charles Goodhart, of liever de wet die hij in 1975 formuleerde.

Goodhart’s wet luidt: “When a measure becomes a target, it ceases to be a good measure.” Ofwel, zodra een maatstaf op zichzelf het doel wordt, is het geen goede maatstaf meer. 4

Read more

Vorig jaar gaf ik een theatershow in Tivoli en aangezien het in ieder geval wat mij betreft een daverend succes was (en het ook vrij snel was uitverkocht), doe ik dit jaar in juni meerdere zalen aan.

Het wordt een avond vol handvatten om pseudowetenschap te weerleggen en tips voor hoe je in gesprek gaat met mensen die geloven in bijvoorbeeld manifesteren. Maar ook een show vol grappen en grollen, metafysisch gedreutel en ondanks de eerdere tips alsnog ook gezamenlijk het een en ander manifesteren. Vergeet daarbij ook niet een lofzang op Ibiza en een ode aan Arie Boomsma.

Kortom, een soort Eerste Hulp Bij Onzinfluencers.

En daar kun jij dus bij zijn! Hieronder de voorlopige data met linkjes naar de verkoop. Hopelijk tot ergens in juni!

P.S. Voor mensen die vorig jaar mij al in Tivoli hebt gezien: dit is grotendeels dezelfde show, met verbeteringen :)

Dinsdag 2 juni, 20:00 uur - Bellevue theater Amsterdam (try-out)

Vrijdag 5 juni, 20:00 uur - Theater de Landing Amstelveen (try-out)

Maandag 8 juni, 20:15 uur - Spot Groningen

Donderdag 25 juni, 20:30 uur - Kunstlinie Almere

Vrijdag 26 juni, 20:15 uur - Theaters Diligentia en PePijn Den Haag

Zondag 28 juni, 20:00 uur - Tivoli Utrecht

Dinsdag 30 juni, 20:30 uur - Delamar Theater Amsterdam

Dit is zo pak ‘m beet de strekking van een video die BNNVARA en Kassa afgelopen maandag online zette, als promo voor hun aflevering over een rapport van PAN NL.

Veilige norm

“Elf van de twintig snoepgroenten voldoen niet aan de veilige norm”, zo lezen we in de beschrijving.

Ik moet zeggen dat ik nog nooit een dergelijke online paniek live heb kunnen zien ontvouwen. En begrijpelijk, want als je dit alles zo leest, maak je je direct ontzettend veel zorgen. Zelf werd ik op de video geattendeerd door mijn vriendin, die ook nogal bezorgd was. Hebben we onze kinderen dan een giftig smörgåsbord aan pesticiden voorgeschoteld, waardoor ze ziek zullen worden?

Nee. Niet echt.

En hoewel er best wat valide punten in het betreffende rapport staan, is het toch een behoorlijk vreemd item waar we allemaal naar zitten te kijken. En zijn er echt heel twijfelachtige journalistieke keuzes gemaakt door Kassa. Ik denk dat dit dus vooral journalistieke kwestie is en niet zozeer een pesticidenkwestie.

Ik denk dat ze zelfs iets van een rectificatie zouden moeten plaatsen. Daar zal het echter niet van komen, is mijn indruk op basis van mijn gesprek met de eindredacteur, waar ik hieronder ook nog even over uit zal wijden.

Het is, vooral doordat Kassa een volstrekt bizarre reel online heeft geplempt, een shitshow aan misinformatie en morele paniek geworden. Het is nog maar de vraag in hoeverre ik de show kan ontshitten, maar ik ga m’n best doen.

Mocht je geen zin hebben in een ellenlange leessessie, scroll dan vooral naar beneden voor de conclusies. Maar zoals bij zoveel dingen is het denk ik beter om de feiten op een rij te krijgen en daadwerkelijk te snappen waar dingen misgaan, in plaats van blind van mijn oordeel uit te gaan.

Het rapport

Goed, dan het rapport. Dat is hier te lezen.

Dit is een verslag van een experiment dat is uitgevoerd door Pesticide Action Network Nederland. Pesticide Action Network is eerder op mijn website de revue gepasseerd, omdat de organisatie in Engeland, dus PAN UK, vorig jaar nog flink de plank mis sloeg met een zogenaamd alarmerend rapport over tampons. En zoals je in mijn stuk daarover kunt lezen, had dat ook het gewenste effect, want mensen lezen dat er wat stoffen in tampons zitten en schieten gelijk totaal in paniek, zonder de daadwerkelijke situatie volledig te snappen. Dit lijkt inmiddels een beetje het stokpaardje van PAN: inspelen op bestaande chemofobie om zo de aandacht te trekken. En dus niet zozeer eerlijk informeren.

Toevallig schreef ik vorige week over chemofobie Alsof de duivel ermee speelt:

Nu moet ook gezegd worden dat het feit dat PAN NL een activistische lobby-organisatie is, an sich geen probleem is. Sterker nog: ze zijn tegen het gebruik van schadelijke pesticiden en dat lijkt me een uitstekend uitgangspunt voor een NGO. Dat een dergelijke organisatie met een bepaald doel voor ogen een rapport uitbrengt, betekent niet inherent dat dit rapport niet deugt. Laat dat duidelijk zijn. Er is ook geen reden om aan te nemen dat de data niet klopt, of dat er is gesjoemeld, of iets in die trant. De testen zijn uitgevoerd door een professioneel laboratorium, TLR. All good.

Wel is het voor journalisten en eigenlijk iedereen een reden om scherp te zijn op de methodologie: wat wordt er getest, op wat voor manier wordt er getest en op wat voor manier worden de resultaten gebracht?

Hier gaat het eigenlijk al mis en niet zo’n beetje ook. De test is namelijk in opdracht gedaan van Kassa zelf, wat mij journalistiek nogal onzuiver lijkt.

Waarom schakelt een (uitstekend) journalistiek programma een lobbyorganisatie in om een dergelijk rapport uit te poepen? Kassa kan zelf toch ook naar een lab stappen en een dergelijk onderzoek uitvoeren? Dit is echt: heel erg vreemd.

Dit artikel gaat (nog een heel stuk) verder onder de schaamteloze zelfpromotie

Over deze gang van zaken heb ik ook de eindredacteur bevraagd. Deze kwam dinsdag ongevraagd mijn WhatsApp ingefietst met een reactie op een paar Instagramstories die ik had geplaatst over het item, dus ik kon ‘m gelijk wat vragen stellen. De wederhoor ligt blijkbaar op straat

Surrealistisch. De eindredacteur van Kassa probeert mij wijs te maken dat niet PAN NL het onderzoek heeft uitgevoerd, maar het lab dat is ingeschakeld, TLR.

Dit slaat nergens op. Zoals ik al aangeef in het gesprek: dat je een lab inschakelt voor de detectie van stoffen, betekent niet dat zij het onderzoek uitvoeren. Je verzint immers zelf wat je laat onderzoeken, wat je onderzoeksvraag is, etc. De methodologie. Bovenaan het rapport zien we namelijk ook gewoon de auteur staan van het rapport: Sjoerd van der Wouw. Campaigner van PAN NL.

Sjoerd van der Wouw is overigens een campagnestrateeg die eerder bijvoorbeeld de termen ‘plofkip’ en ‘kiloknallers’ bedacht, in het kader van actie tegen de bio-industrie. Ik ben dus best fan van zijn eerdere werk. Hij is ook degene die in de video aan het woord komt, waardoor het lijkt dat hij een autoriteit is op het gebied, een onderzoeker. Maar dat is dus niet zo: hij is gespecialiseerd in media-aandacht genereren voor bepaalde kwesties en doet dat regelmatig met verve. Zo ook nu weer.

Al met al is het dus echt bijzonder vreemd dat de eindredacteur me wijs probeert te maken dat PAN NL dit onderzoek niet heeft uitgevoerd, terwijl Kassa zelf op haar website aangeeft dat PAN NL het onderzoek wel degelijk uit heeft gevoerd. Nogmaals, in opdracht van Kassa. Ik heb geen antwoord gekregen op de vraag waarom Kassa PAN NL heeft ingeschakeld en niet gewoon zelf het onderzoek heeft opgezet.

Gegaslight worden door de eindredacteur van Kassa stond in ieder geval niet op mijn bingokaart voor 2026

De methode

Goed, mijn verbazing daarover terzijde, laten we eens inhoudelijk naar het rapport kijken.

PAN-NL kocht in februari 2026 in één filiaal van elk van de vijf grootste supermarkten vier soorten snoepgroente (tomaten, komkommers, paprika’s en wortels), in totaal 20 producten.

Van elk product werd 150–250 gram direct uit de verpakking in een afgesloten zak gedaan en opgestuurd naar TLR International. Deze analyseerde de monsters op 800 verschillende pesticiden. Voor de meeste pesticiden heeft hun analysemethode een detectielimiet van 0.01 milligram per kilogram gewicht. Dat wil zeggen: bij minder dan 0.01 milligram per kilogram zal er niks gevonden kunnen worden, omdat de meetapparatuur niet gevoelig genoeg is. Onthoud dit getal.

De resultaten

Per supermarkt worden in het rapport de resultaten weergegeven, hieronder zie je bijvoorbeeld hoe dat voor de Albert Heijn eruitziet:

Van de dus 20 geteste snoepgroenten waren er 9 schoon, namelijk alle 5 snackwortels, 3 van de 5 snoepkomkommers en 1 snoeppaprika.

In de overige 11 producten werden in totaal 17 verschillende pesticiden gevonden (13 fungiciden en 4 insecticiden), met gemiddeld 1,9 residu per product. De meest vervuilde producten waren de snoeptomaten (allemaal besmet, gemiddeld 4,4 soorten per product) en de snoepgroenten van buitenlandse herkomst, met name uit Marokko.

Onder de gevonden stoffen bevonden zich 4 PFAS-pesticiden, 2 hormoonverstoorders, 4 kandidaten voor vervanging, 1 verdacht reprotoxische stof, 1 verdacht kankerverwekkende stof, en imidacloprid — een in de EU verboden pesticide op een Marokkaanse paprika. Alle gevonden residuen vielen binnen de wettelijke maximale residulimiet.

De interpretatie

Wat zeggen deze resultaten? Alles was binnen een wettelijk toegestane grens, dus je zou zeggen dat er in de eerste instantie niet per se een heel groot probleem is. Je kunt je natuurlijk afvragen in hoeverre die grenzen an sich betrouwbaar zijn, maar dat is een andere discussie.

Waar het in het rapport en de video vooral om gaat, is het volgende:

Deze grenzen zijn voor snoepgroenten anders dan voor babyhapjes uit een potje. PAN NL gaat ervanuit (zonder dit overigens verder te onderbouwen met cijfers, maar soit) dat veel van de geteste snoepgroenten worden gegeten door kinderen en baby’s (kinderen tot 1 jaar oud). Als je voor hen deze limiet aanhoudt, dan zie je dat de veilige grenzen voor de pesticiden op sommige snackgroenten ineens wel worden overschreden.

Dit is ook wat er in de beschrijving van de video wordt aangekaart en het is natuurlijk geen gekke gedachte. Er zijn gewoon veel ouders die in plaats van een hapje uit een potje zelf aan de slag gaan en in de keuken groenten pureren tot babyhapje. Als er een grens is aan die potjes, is het heel logisch om diezelfde grens ook aan te houden voor zelfgemaakte hapjes. En die wordt in dat geval overschreden.

Dit is de essentie van het rapport en de hoofdboodschap van de video, waar vrijwel elke ouder een hartstilstand van kreeg. De grenzen van snackgroenten worden overschreden, dus heb ik nu al die jaren m’n kind vergiftigd toen ik een bakje tomaten op tafel zette?

Hierbij moeten we echter twee kanttekeningen plaatsen die vrijwel alle zorgen wegnemen. En exact illustreren waarom je een dergelijke organisatie niet je onderzoek uit moet laten voeren, of op zijn minst dan een tegengeluid in de video moet laten geven.

Ten eerste: deze grens voor babypotjes ligt voor de meeste pesticiden op 0,01 milligram per kilogram.

Als je goed hebt opgelet, weet je dat dat precies de drempelwaarde is voor detectie voor de analysemethode van TLR en eigenlijk de meeste labs. Daarop is deze grens zelfs gebaseerd, zo lezen we zelfs in het rapport.

Uit Richtlijn 2006/125/EG, overweging 11:

“Het is derhalve passend voor levensmiddelen voor bijzondere voedingsdoeleinden, bestemd voor zuigelingen en peuters, een zeer lage gemeenschappelijke grenswaarde voor alle bestrijdingsmiddelen vast te stellen in afwachting van een wetenschappelijke studie over en beoordeling van de specifieke relevante stoffen. Deze zeer lage gemeenschappelijke grenswaarde moet worden vastgelegd op 0,01 mg/kg, wat gewoonlijk in de praktijk het minimaal opspoorbare niveau is.”

Kortom, het is het in de praktijk minimaal opspoorbare niveau. En laten we wel wezen: het is natuurlijk niet zo dat, omdat er pesticiden aanwezig zijn boven het in de praktijk opspoorbare niveau, dat dit ineens schadelijk is.

Dit is erg arbitrair en vrij essentieel. Dat dit specifiek nergens ter sprake komt, in de reel of het artikel, haalt wat mij betreft de validiteit van het kernpunt wel onderuit.

Ten tweede is het niet zo dat er bij onderzoek naar pesticiden wordt gekeken bij welke dosis iets schadelijk is en vervolgens de gevonden hoeveelheid wordt aangehouden. Uit bijvoorbeeld eerder mailcontact met Het Voedingscentrum:

Er is dus al een gigantische veiligheidsmarge voor de meeste pesticiden ingebouwd, van factor 100 of zelfs 1000. De gestelde babynorm is weer een factor 100 of 1000 lager dan dat voor sommige pesticiden.

Dit alles uit voorzorg: ook de wetenschap en de regelgevers willen uiteindelijk gewoon een veilige voedselketen voor iedereen.

Dus nee, dat de grens voor babyhapjes wordt geprojecteerd op snoepgroenten, zegt niet zoveel.

Je kunt het ook omdraaien: als er geen extra veilige grens voor babyhapjes gehanteerd zou worden, zou daar wellicht geen haan naar kraaien, omdat deze in de meeste gevallen nog steeds zeer ruim onder de gevonden waarden voor schadelijkheid zouden vallen. Nu gebeurt het wel, en moet de grens ineens voor alles gelden. Zo blijf je natuurlijk bezig en wordt het feit dat er een extra veilige grens in is gebouwd tegen zichzelf gebruikt. Dat voelt nogal scheef. De manier waarop in het rapport gerept wordt over “babynorm 120 keer overschreden” is dus gewoon framing.

Desalniettemin kan ik me best vinden in de gedachte dat we de betreffende grens maar voor alles moeten aanhouden. Gewoon uit zowel praktische overwegingen als uit voorzorg. Dan weten we zeker dat alles onder een bepaalde grens blijft, prima.

Maar dat is een totaal ander verhaal dan wat we hier krijgen gepresenteerd, namelijk een test waarbij een paar groenten deze grens overschrijden, wat reden tot alarm zou moeten zijn.

Andere kanttekeningen

Er gebeuren daarbij in het rapport nog wat vreemde dingen. Ik kan ze niet allemaal benoemen, maar ik behandel er een paar om de boel in perspectief te plaatsen.

Kleine steekproef

De auteur dekt zich continu in met bepaalde nuanceringen, om deze vervolgens toch weer helemaal overboord te kieperen. Bijvoorbeeld over de steekproefgrootte. We lezen:

Er is dus met de beperkte dataset geen statistische analyse mogelijk. Prima. Vervolgens worden er wel allerlei verregaande conclusies gehangen aan deze beperkte dataset, zoals “Met 11 pesticiden op 2 producten, kwam Aldi het slechtst uit de bus.”. Het is op basis van vier stuks groente, dus het is nogal heftig dit zo neer te schrijven. Er is geen herhaling geweest van de steekproef, geen tweede meting gedaan in een ander lab en alle groenten zijn gekocht in een filiaal van de betreffende supermarkt. Het is niet echt representatief, terwijl je de indruk krijgt dat het wel zo is.

Appels met peren

Ook lezen we in bovenstaande tekst dat de auteur zelf al aangeeft deels appels met peren te vergelijken. Ik zou wel willen stellen dat dit niet slechts deels is, maar eigenlijk grotendeels.

Het rapport concludeert dat er in de winter meer dan vier keer zoveel residuen zijn dan in de zomer, op basis van de test die PAN NL eerder al uitvoerde voor Kassa (wat dus ook destijds al vreemd was).

Maar in de zomertest kwamen alle twintig producten uit Nederland, terwijl in de wintertest elf van de twintig producten uit het buitenland kwamen. De toename wordt dus minstens zo goed verklaard door land van herkomst als door seizoen.

Deze wintertest maakt geen onderscheid tussen seizoen en herkomst. Zowel in de video als het rapport wordt geconcludeerd dat er in de wintertijd meer vervuiling is. Dat is iets dat je niet zomaar kan roepen.

Alle wortels, die allemaal schoon waren bevonden in de test (waarschijnlijk door het schrapen) komen uit Nederland en alle tomaten en paprika’s, het meest vervuild, komen uit het buitenland. In het rapport wordt geconcludeerd dat de boel in Nederland schoner is, maar dit ligt dus ook aan het soort groente dat er wordt bekeken.

Overigens is het sowieso vrij vreemd dat er continu naar de eerdere zomertest wordt gekeken als ultieme benchmark. Ook in de video wordt door auteur Sjoerd van der Wouw gezegd dat er vier keer zoveel pesticiden zijn gevonden als in de zomertest, alsof dat de nulmeting is waar we ons allemaal aan moeten houden. Uiteindelijk is dat zomerrapport van eenzelfde soort twijfelachtig allooi als deze wintertest. Maar ja, als je continu blijft testen, zul je op een gegeven moment meer detecteren dan de keer ervoor. Dat is niet automatisch alarmerend.

Weinig kwantitatief

We lezen en horen continu dat de gevonden waarden “zorgwekkend” zijn, maar nergens wordt dit gestut met iets van cijfers qua blootstelling. Hoeveel zou een kind dan bijvoorbeeld eten per dag en hoe overschrijdt dit een veilige grens? Het is veel speculatie, allemaal op basis van de eerder beschreven babynorm.

Ook wordt er geschreven over het cocktaileffect. Enerzijds wordt er gesteld dat er nog veel over onbekend is, om vervolgens toch maar weer allerlei verregaande conclusies te trekken zoals “In de snoepkomkommer van Plus werden 6 soorten pesticiden gevonden die bij elkaar opgeteld 140 keer de babynorm (14.000% van de babynorm) waren.”

Het cocktaileffect is zeker een reden tot zorg, maar je kunt natuurlijk niet zomaar allerlei stoffen bij elkaar optellen, die vergelijken met een arbitraire grens van detecteerbaarheid en dan maar concluderen dat het hommeles is.

Goed, het is ook weer niet zo dat het een feitelijk dichtgetimmerd, peer-reviewed wetenschappelijk onderzoek moet voorstellen. Het is een rapport. Toch wordt er zoveel legitimiteit toegedicht, dat ik dit soort aanmerkingen meer dan gepast vind.

Toxicoloog

In de video wordt daarbij ook nog eens beweerd, door toxicoloog Paul Scheepers nota bene:

“Als de aanstaande moeder dit consumeert, zou dat bij het kind tijdens de ontwikkeling schade kunnen veroorzaken. Die bestaat uit een afwijking van ontwikkeling. Misschien ook een afwijking in het ontstaan en de vorming van bepaalde organen, zoals het brein. Dat kan zich vertalen op latere leeftijd, als het kind geboren is, in ja dus bijvoorbeeld ADHD, een risicofactor voor ADHD of andere gedragsproblemen”.

ADHD is geen gedragsprobleem en de manier waarop dit verband wordt gepresenteerd is misleidend op zowel het vlak van pesticiden als het vlak van ADHD, dat een multifactoriële neurobiologische aandoening is.

Daarbij zegt Scheepers in de uitzending: “Een pesticide wordt niet ineens minder schadelijk omdat het in een verse tomaat zit in plaats van in een potje. De regels voor verse groente zouden gelijkgetrokken moeten worden met die voor babyvoeding.”

In het rapport lezen we op pagina 4:

Op pagina 13:

Op pagina 40:

Het lijkt alsof Scheepers en PAN NL met dezelfde mond praten.

De eindredacteur van Kassa liet weten dat Scheepers onafhankelijk toxicoloog is, maar dit zou je als journalist toch ook niet moeten willen, nog los van de vreemde uitspraken over ADHD.

Scheepers doet zelf veel onderzoek naar pesticiden en wordt voor elk PAN-rapport in de media opgetrommeld. Hij presenteert nu de boel ook ernstiger dan dat het is en laat na methodologische zwaktes en kanttekeningen aan te kaarten. Hij gebruikt daarbij exact dezelfde argument als het rapport dat hij onafhankelijk zou beoordelen. Zorgwekkend. Kassa zou er goed aan doen om bij een eventuele volgende test andere én meerdere toxicologen in te schakelen.

Kanttekening op kanttekening

Maar, even dit rapport en de video terzijde: ik kan zo vaak stellen als ik wil dat er bijvoorbeeld geen verband is gevonden tussen bepaalde pesticiden en ziektebeelden, uiteindelijk is dat ook iets dat je helemaal niet wil vinden. Dat wil je voor zijn en daarom moeten we uitgaan van het voorzorgsprincipe. Voorzichtigheid is geboden en op dat vlak staan er wel degelijk goede punten in het rapport.

Er zijn inderdaad een aantal pesticiden gevonden waarvoor we geen veilige grens stellen en die we dus sowieso willen vermijden. Bijvoorbeeld PFAS-pesticiden en de hormoonverstorende pesticiden, zoals ik boven al schreef. Dat is gewoon een valide punt van zorg. Hier had denk ik het rapport beter omheen gebouwd kunnen worden, maar goed. Daar had je natuurlijk niet vier miljoen views mee gehaald op sociale media.

Overigens classificeert het rapport fludioxonil als PFAS-pesticide, terwijl de Europese Commissie dit nog niet heeft gedaan. Dat had ook best benoemd kunnen worden bij uitspraken als “4 PFAS-pesticiden gevonden”, maar goed, dit is detail en ik snap ergens die overweging ook wel weer.

En onder de streep is het ook helemaal terecht dat er kritisch gekeken wordt naar de veilige grenzen die er wel zijn en ook (juist) naar de instantie die bepaalt wat toe wordt gelaten, het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (CtgB), waar echt heel erg veel op aan te merken is.

Het is niet de eerste keer dat ik me uitspreek in de discussie over pesticiden. En als ik continu de inhoud van een rapport of onderzoek neerhaal, lijkt het net alsof ik in het grotere plaatje enorm fan ben van pesticiden of de agrolobby of iets in die trant. Dus laat vooral duidelijk zijn dat ik denk dat het heel goed is dat er organisaties als PAN NL bestaan.

Het is ergens scheef dat ik hier een rapport van een lobby-organisatie bespreek, dat door moet gaan voor goede journalistiek. Maar diezelfde organisatie moet je ook vooral zien als tegenwicht op de gigantische agrolobby die impact heeft op de toelating van pesticiden, zoals vaak is gebleken en zoals ook Zembla regelmatig blootlegt. Daar zit natuurlijk het daadwerkelijke onrecht en daar zit de grotere strijd.

Ik denk alleen dat PAN NL zichzelf een beetje in de voet schiet als het in deze Telegraafmodus de aandacht blijft zoeken. Want dit is zo misleidend en had tegelijkertijd zoveel bereik, dat allerlei andere organisaties zoals Het Voedingscentrum zich genoodzaakt voelden zich ook uit te spreken over de kwestie.

Wat er vervolgens ontstaat in de online arena is een soort wellness-nietes discussie, waarbij het lijkt alsof de mensen en organisaties die gewoon naar de cijfers kijken, de mogelijk schadelijke impact van pesticiden bagatelliseren. Er is al weinig vertrouwen in Het Voedingscentrum en dit is alleen nog maar meer koren op de molen van “wakkere” mensen die de organisatie het liefst ontmanteld zien worden.

Met als lachwekkend hoogtepunt een “““““debunk””””” van voedselwaakhond Foodwatch, waarin ze een video van het Voedingscentrum zogenaamd factchecken. In die video reageerde het Voedingscentrum op de ontstane Kassa-ophef, door te stellen dat snoepgroenten gewoon veilig zijn om te eten op basis van wat we nu weten.

Ter debunk haalde Foodwatch een fragment aan uit diezelfde rapportage van Kassa, namelijk de uitspraken van Sjoerd van der Wouw, die tot een paar jaar geleden campagneleider was van Foodwatch. Waar Het Voedingscentrum dus juist zelf op reageerde. Volg je het nog?

Daadwerkelijk onderzoek

Vorige week kwam er een onderzoek uit waarvoor niet geheel verrassend nauwelijks aandacht was. Maar wat wel degelijk goed in elkaar zat, al was het ook een kleine steekproef. Bovenal werd er minder panisch omgesprongen met de resultaten, wat gelijk het gebrek aan media-aandacht verklaart.

Onderzoekers van het Louis Bolk-instituut maakten zelf zestig babyhapjes met groenten en fruit uit de supermarkt om te kijken hoeveel pesticiden ze erin aan zouden treffen en kochten daarbij ook vijf biologische en niet-biologische potjes.

In 17 van de zestig hapjes werden pesticiden gedetecteerd (dus dan zit je automatisch boven de babynorm), maar de onderzoekers zeggen zelf ook dat dit dus alsnog ruim binnen de veilige grenzen valt. Zo kan het dus ook.

Wetenschap

Wat rest is de gedachte dat wetenschap in deze altijd gemankeerd is. We kunnen nooit met 100 procent zekerheid zeggen of iets veilig is, net zoals we nooit met 100 procent zekerheid iets wetenschappelijk kunnen aantonen, alleen weerleggen.

Tel daarbij op dat we nu eenmaal bedraad zijn om aan te slaan op de stoffen die als “gif” worden bestempeld en het heel lastig is om die beeldvorming weer uit ons hoofd te krijgen, zodra we eenmaal het idee hebben dat wat we eten eventueel wel schadelijk zou kunnen zijn.

Daarom voelt het op een gegeven moment ook vrij onbehaaglijk om keer op keer dingen te zeggen als “het valt binnen de veilige grenzen”, maar op basis van flink wat gegevens kunnen we dat best stellen. Er is veel dat we niet weten, dus voorzorg is het devies, maar er is ook best wel wat dat we inmiddels wél weten.

Alles is een afweging: vrijwel iedereen, ook ik, ook het Voedingscentrum, ook wetenschappers, zouden liever een wereld zien waar geen enkele pesticide gebruikt hoeft te worden. De realiteit is helaas dat zonder pesticiden we veel te weinig eten zouden kunnen verbouwen. Het is dus veelal een noodzakelijk kwaad, tenzij je zelf met een moestuin aan de slag wil.

Biologisch of baking soda?

Tot slot werd mij continu de vraag gesteld of je dan beter biologisch kunt eten. Dit is weer een heel stuk op zich waard, maar in het algemeen kun je stellen dat biologische groenten vaak minder residuen bevatten en verder niet per se gezonder zijn. Zowel niet-biologisch als biologisch is gewoon veilig te eten. Biologisch is wel beter voor de natuur en de omgeving en ik denk juist dat daar meer aandacht voor mag komen, maar ook dat is weer een andere kwestie.

Wat veel belangrijker is, is dat we gewoon genoeg groente en fruit eten. Dit is zelfs iets dat PAN NL ook communiceert:

Welja, ik kan me niet voorstellen dat dit rapport daar nou aan bij heeft gedragen. De echte gezondheidsvoordelen in Nederland liggen toch echt bij meer groente eten en niet bij paniekzaaien over grotendeels veilig bevonden bestrijdingsmiddelen.

Verder werd mij regelmatig de vraag gesteld of het zin heeft om groenten te wassen met baking soda. Dat heeft vrij weinig zin, gewoon je groenten goed wassen met water is het beste wat je kunt doen, niet alleen vanwege de pesticiden, maar gewoon om vuil en wat niet al eraf te krijgen.

TL;DR

Voor eenieder die geen zin had dit alles te lezen en gewoon snel antwoord wil, vat ik de boel nog even samen in wat vlotte vragen.

Kun je met een gerust hart gewoon snoepgroenten blijven eten?

Ja.

Is het item van Kassa een journalistieke mispeer?

Ja.

Moeten we desalniettemin scherp blijven op pesticiden en is het bestaan van organisaties zoals PAN NL uiteindelijk een goed iets?

Ja.

Is het goed dat sommige pesticiden opnieuw worden bekeken ter goedkeuring?

Ja.

Moeten sommige pesticiden niet gewoon helemaal verdwijnen?

Ja.

Kun je beter biologische groenten eten?

Ja, maar niet per se vanwege de gezondheidsvoordelen.

Ben je moe van het zoveelste rapport dat niet door de journalistieke toetsing heen zou moeten komen ter publicatie, maar alsnog gewoon door een betrouwbaar medium online wordt gesmeten als zijnde betrouwbaar?

Ja.

Zitten er pesticiden in bier?

Geen flauw idee, maar het is vrijdagmiddag, dit was echt verschrikkelijk veel werk waar ik niet om had gevraagd, dus ik neem graag het risico.

Scheikundige stoffen zijn net als immigranten. Als je statistiek een beetje snapt en je je feiten op orde hebt, zijn ze compleet veilig. Ben je echter snel bang voor dingen die je niet kent en verwar je regelmatig correlatie met causaliteit, kunnen ze ineens angstaanjagend lijken.

Natuurlijk

Wat men niet kent, is natuurlijk al snel eng en elke beetje capabele populist weet natuurlijk dat onwetendheid de beste katalysator is voor angst. Zo ook ‘s lands goeroes en influenza’s, die we op dat vlak prima gezondheidspopulisten kunnen noemen. Die weten als geen ander in te hakken op voor de meeste mensen onbekende, desalniettemin volledig veilige en zelfs nuttige stoffen.

Want waarom zou je al die “troep” tot je nemen als je ook voor puur natuur kan gaan? In sommige voedingsproducten, in crèmes en in vaccinaties zitten bijvoorbeeld allerlei stoffen met moeilijke, lastig uit te spreken namen die maar weinig mensen kennen.

Chemicaliën.

En chemicaliën zijn per definitie niet natuurlijk en volgens de alom bekende drogreden daarom dus ongezond.

Zelfs het woord “chemicaliën” heeft al iets onnatuurlijk. Het wekt een bepaald beeld op. Ergens achter een grauwe fabriek staat een broeiende container waar fluorescerende drab uit komt gesijpeld, die iemand met een roestige spuit heeft opgezogen en vervolgens door je zonnebrandcrème of vaccin heeft geroerd. Giftig, verstorend en funest. Dit wil je absoluut niet.

Maar ja. De realiteit steekt toch weer wat anders in elkaar. Chemicaliën zijn immers, ik zeg het maar weer eens, gewoon scheikundige stoffen. Alles bestaat dus uit chemicaliën. Zelfs de natuur.

Gezondheidspopulisme

Read more

Nou, dan zouden we waarschijnlijk zeggen: “Dat is niet een al te helder licht. Doe maar niet. Die domme influencers altijd. Bah.”

En terecht. Maar de bovenstaande omschrijving gaat niet over een influencer. Het betreft een arts. En de omschrijving zelf is nog maar het topje van de ijsberg.

De arts in kwestie is Ted van Iersel, online bekend als Dokter Ted.

Op moment van schrijven heeft hij zo’n 40.000 volgers op Instagram bij elkaar gecharlatand, and counting. Hij heeft daarbij met z’n slangenolie-strapatsen vaste columns gescoord bij Women’s Health en Metro én een eigen podcast bij Dag en Nacht Media, genaamd Gezonder met Dokter Ted. Niet geheel onbegrijpelijk, want een arts wordt toch nog altijd als betrouwbaar beschouwd. En terecht, overigens, alleen maakt Ted op monumentale manier misbruik van dit vertrouwen.

En dit is een bredere trend. Ted is een van de vele sterren aan het online welzijnsfirmament, die zijn doktersbul inzet om legitiem over te komen om vervolgens het gekweekte vertrouwen direct in te zetten om de volgers allerhande zooi te verkopen. Denk aan Dokter Elise, Dr. Ludidi, tandarts Merel Bek, Dokter Juriaan Galavazi en nog wat kleinere namen, die ik geen extra aandacht wil geven door ze hier te noemen. Ik schreef er eerder dit over (achter betaalmuur):

Maar van al deze wolven in doktersjassen, is Ted toch wel het meest schrijnende geval.

Vandaar dit stuk.

Ik zal uitgebreid uitleggen waarom Ted van Iersel geen betrouwbare arts is. Sterker nog, dat hij doktersvak te schande maakt. En dat hij dus absoluut niet in media opgevoerd zou moeten worden als expert of iets in die trant. Of godbetert een eigen podcast zou moeten hebben, waarin hij wel even uitlegt hoe het zit.

Omega 3

Dat Ted nogal te kwader trouw is, bleek al vrij snel in de lente van zijn onzinfluencercarrière.

In juli 2024 had ik voor het eerst contact met Ted. Hij was op dat moment clubarts bij Almere City en arts-onderzoeker Orthopedische Chirurgie bij het OLVG. Hij is overigens in maart 2025 gepromoveerd op patiëntgerichte behandeling van schouderinstabiliteit.

Ik benaderde hem vanwege zijn online loftuitingen aan het algensupplementenmerk plnktn. Hij deelde een video van het merk, waarin hij zelf werd genoemd als arts die fan is van het merk.

Een supplementenmerk dat artsen inschakelt om complimenten te geven, doet dat natuurlijk alleen om een zweem van legitimiteit te ontlenen aan de betreffende artsen. Dus daar zei ik wat van, waarop een imposante gaslight-exercitie volgde.

Eigenlijk wist ik hier al wat voor vlees ik in de kuip had. Het erge is nog wel dat ik mezelf in deze heb mee laten nemen in een discussie over de werking van de supplementen, terwijl dat irrelevant is: je hoort als arts gewoon onafhankelijk te zijn. En dat is Ted niet.

En dan ben je dus geen betrouwbare arts.

Achter de schermen

Een maand of wat later, augustus 2024, was hij te gast in een video van plnktn. Hij werd als externe expert opgevoerd in een interview, waarin hij lovend is over algensupplementen. Hij benadrukt daar de noodzaak omega 3 bij te slikken.

Dit kreeg op zijn eigen account vervolg met een superspontane Q&A, waarin hij zijn volgers allemaal vragen liet stellen aan hem, zogenaamd expert, over omega 3.

In deze story stelt hij dat het voor alle volwassenen aan te raden is om omega 3-supplementen bij te slikken. Dat is: volstrekt onjuist en op niets gebaseerd. En in strijd met de richtlijnen.

En dat liet ik hem ook weten. Waarom moet ik eigenlijk een arts factchecken? Een nogal slappe rectificatie volgde.

Wat hier kwalijk aan is, en dat werd er uiteraard niet bij gezegd, is dat hij achter de schermen werkzaam was voor plnktn, het supplementenmerk dat hem dus opvoerde als expert.

Dit weet ik, door simpelweg Oud-Hollandsch vragen stellen:

Het moest met een woord of driehonderd gezegd worden, maar hij werd dus betaald. Als arts. Door een supplementenmerk. Onbenoemd. Terwijl hij dus als arts op zijn profiel mensen aanraadde deze te slikken.

Dan ben je wat mij betreft al af.

En het mooie: destijds kreeg ik al verscheidene reacties van mensen die achter de schermen vergelijkbare ervaringen met ‘m hebben gehad:

In de DM loopt hij dus ook poedertjes te verkopen.

Tja, wat moeten we hier nog van zeggen? Behalve dan dat Ted dus geen betrouwbare arts is.

plnktn

Nu we het toch over plnktn hebben: niet veel later zag ik een nogal opmerkelijke reclame langskomen, waar ik ze ook een paar vragen over stelde. Als onderbouwing kreeg ik een algemeen pdfje waar een paar onderzoeken in stonden, zonder specifieke onderbouwing. Het was alsof een moederbedrijf deze had verstrekt. En dus ook geen goede onderbouwing.

Het betreffende pdfje, voor de liefhebbers

245KB ∙ PDF file

Download

Download

Lees mee en huiver.

De video werd hierna verwijderd. Ze waren er dus zelf ook niet zo van overtuigd.

Ik zou zeggen dat we, om ons te wapenen tegen dit soort onzin, we vooral mensen nodig hebben waar we op kunnen vertrouwen. Onafhankelijke mensen met kennis van zaken. Ofwel: artsen. Maar dat kan dus blijkbaar niet, zo laat Ted zien. Want die werkt dus samen met dit bedrijf.

Dan ben je dus geen betrouwbare arts.

Foute claims

Ted roept tevens aan de lopende band dingen die simpelweg onjuist zijn. En dat in de hoedanigheid van “betrouwbare arts”, terwijl hij in maart start met de opleiding tot aios huisartsgeneeskunde.

Ik kan eigenlijk alle domme dingen die Ted roept niet goed in een enkel artikel gieten, dus even een kleine greep.

Hier leutert hij wat over Blue Zones. Deze uitspraken zijn gebaseerd op mythes12

Hier een nogal boude claim over chronische ziektes en leefstijl zonder bronvermelding.

Meerdere verzoeken om een bron bleven onbeantwoord.

Ook in een persoonlijk bericht mocht ik geen bron ontvangen.

Nu kun je heel goed onderbouwen dat veel ziektes zijn gerelateerd aan leefstijl. Maar om nu zo stellig te zeggen dat ze 70 procent van alle (chronische) ziekten veroorzaken, lijkt me nogal wat heftig. Mocht iemand een bron ervoor hebben, ontvang ik die alsnog graag.

Onlangs zag ik een fragment langskomen waar ik steil van achterover sloeg. In zijn nieuwe podcast slaat hij in een videofragment in zes seconden twee keer de plank mis (het is eigenlijk gewoon knap):

Hij beweert dat kinderen hyperactief worden van suiker én dat bevroren groenten niet evenveel vitamines bevatten als verse groenten. Beiden domweg onjuist.

Dat kinderen hyper worden van suiker is een hele, hele hardnekkige mythe. Pijnlijk dat hij als arts daar niet van op de hoogte is.3 4

Vervolgens wordt hem gevraagd of er bevroren groenten vaak evenveel vitamines bevatten als verse groenten. Daarop antwoord hij nee. Nu, in bevroren groente zitten meestal gewoon evenveel vitaminen, mits tijdig ingevroren. Al kan het verschillen per specifieke vitamine. 5 6

Deze vraag en antwoord is gezien de context maar op één manier te interpreteren: Dokter Ted beweert dat er in bevroren groente niet zoveel vitamine zitten als verse.

Ik was dus net weer bijgekomen van het achteroverslaan en had net weer mijn achterste enigszins stabiel in mn stoel geparkeerd, of ik sloeg andermaal steil achterover bij het lezen van een van de reacties:

Ted weet dus heel goed dat er in bevroren groente evenveel of zelfs meer zitten dan verse groenten. Dat zei hij ook. Maar de redactie heeft er voor gekozen om dit te laten weg te knippen om de luisteraar te prikkelen. En hij is daar als arts mee akkoord gegaan.

Wat er dus gebeurt is dat hier door zowel een arts als een groot mediabedrijf bewust medische misinformatie wordt verspreid, om luisteraars te lokken. Voor een podcast die zogenaamd de juiste medische misinformatie geeft. Alsof iedereen weet dat dit niet klopt en dan door de prikkel maar gaat zoeken naar een podcast. Alsof het gros van de kijkers dit niet voor lief aanneemt als ze dit een arts zien zeggen. Wat is het überhaupt voor hemeltergend stompzinnige clickbaitstrategie om een arts onjuiste dingen te laten roepen in de hoop dat mensen gaan luisteren naar je podcast? Bi-zar. Daarbij: nergens is op moment van schrijven een aflevering met de juiste informatie over diepvriesgroente beschikbaar. Dus ja, waar moeten de luisteraars nu heen?

Waarom ben ik in godsnaam een arts aan het factchecken? Waarom geeft Dag en Nacht Media, de producer van de podcast, dit een podium? En doet het zelf mee aan dit soort ongein? Over de podcast later meer.

Dat “willen prikkelen” is overigens ook een terugkerend thema. Telkens als Dokter Ted van inhoudelijke feedback wordt voorzien, is zijn antwoord dat hij het allemaal doet om te prikkelen.

Dat Ted weinig heeft met wetenschap en de waarheid, blijkt overigens ook wel uit anderen die hij een podium geeft, zoals Joep Rovers en De Holistische Tandarts.

Elke zichzelf en de medische wereld respecterende arts zou ver uit de buurt blijven bij een beroepsbrulboei als Joep Rovers, Ted geeft ‘m rustig een podium. Ik vermoed in de hoop dat Joep dat ook doet voor hem, zodat hij weer wat volgertjes erbij sprokkelt.

En tja, dan ben je dus geen betrouwbare arts.

Dit artikel gaat (nog een heel stuk) verder onder de schaamteloze zelfpromotie

Advertenties

Bovenstaande streken zijn voor mij al schrijnend genoeg om er flink wat kabaal over te maken. Een poos geleden gebeurde er echter iets waardoor dit alles voor mij in een nóg negatiever daglicht is komen te staan. Ik zag Ted namelijk allerlei merken aanprijzen in zijn berichten, van supplementen tot behandelingen, van kleding tot kookgerei. Maar nooit met de vermelding dat het een advertentie is. Nooit.

En dat vond ik nogal vreemd. En verdacht.

Eerder vermeldde hij namelijk ook niet dat hij samenwerkt met plnktn. Dus besloot ik wederom over te gaan op een potje Oud-Hollandsch vragen stellen en de merken gewoon te benaderen.

Wat er toen gebeurde zal je verbazen.

Voor vrijwel al deze berichten bleek hij betaald te worden, bleek hij iets gratis gekregen te hebben of bleek hij met het betreffende bedrijf een lopende samenwerking te hebben. En dat moet je dus officieel, volgens de influencerwetgeving, gewoon vermelden.

Nu ben ik de beroerdste niet en besloot ik hem eerst even een bericht te sturen voor eventuele opheldering. Zo werkt dat als journalist:

Ik kreeg geen antwoord. Vervolgens heb ik een andere arts die in contact met hem staat gevraagd of hij met mij contact wilde opnemen, waarop ik te horen kreeg dat hij dat niet wilde. Prima.

Maar toen keek ik weer naar de berichten en je raadt nooit wat er was gebeurd: deze waren stiekem aangepast. Overal was bijgezet dat het toch een samenwerking was.

Om een voorbeeld te schetsen, dit was voor:

En dit was na. Kijk naar de hashtags.

Dit was bij elk bericht gebeurd. Hieronder een paar van deze berichten.

Het is natuurlijk al om te gruwelen dat een arts zich zo laat lenen door bedrijven.

Dat dit ook nog eens gebeurd zonder wettelijk verplichte vermelding dat het reclame is, is echt van de ratten besnuffeld. Ik vind het ronduit schandalig en reden voor een klacht bij het tuchtcollege. Waarom ben ik in godsnaam een arts aan het controleren op de wetmatigheid van zijn video’s?

Van de website Ondernemersplein van de overheid:

Laat het even inwerken, want ik gooi het hier zo in een keer neer: Ted heeft gedurende een jaar of wat pak ‘m beet tien verschillende advertenties online gegooid en steeds weer bewust de keuze heeft gemaakt zijn volgers voor te liegen over de aard van het bericht, door te verhullen dat het überhaupt reclame is. En daarmee dus ook de wet te overtreden, aangezien deze voorschrijft dat bij online reclameuitingen zeer nadrukkelijk moet worden vermeld dat het reclame is.

Niet alleen dat, zodra iemand hem een vraag erover stelt, voelt hij aan zijn water dat hij betrapt wordt en past hij gelijk alle berichten aan. De betreffende berichten zijn inmiddels wel zo vaak bekeken als ze bekeken zullen worden, dus extra duidelijkheid verschaffen ze niet meer. De schade is wel aangericht. Het is puur in de hoop dat ik geen screenshots heb gemaakt en dus geen poot heb om op te staan. Zo gaat Ted dus te werk.

Inmiddels zijn er alweer tal van samenwerkingen aangegaan. Het enige positieve daaraan is, dat er in ieder geval bij wordt gezet dat het een advertentie is. Bijvoorbeeld voor een tandenborstel:

Of een maaltijdbox:

Goed. Dan ben je dus niet alleen geen betrouwbare arts, maar gewoon een oplichter, die de legitimiteit van zijn doktersbul op schandalige wijze misbruikt.

Podcast

Of iemand al dan niet betrouwbaar is, maakt de gemiddelde jandoedel in de mediawereld natuurlijk vrij weinig uit, waardoor Ted zoals gezegd regelmatig wordt opgevoerd op radio om zijn licht te laten schijnen over medische kwesties. Terwijl hij dus alleen gespecialiseerd is in een specifiek onderwerp binnen de orthopedie. Ted is geen betrouwbaar arts, maar ook geen voedingsdeskundige, geen expert op het gebied van leefstijl en ook geen huisarts.

Hij mag nu schrijven voor Metro en Women’s Health, waarbij het niveau uiteraard ook om te wenen is. Kijk maar:

De ironiemeter, gezien al het bovenstaande, is onherroepelijk kaduuk.

En er is dus zoals gezegd ook een podcast, genaamd Gezonder met Dokter Ted. En jemig, dat is weer een verhaal op zich.

In het eerste seizoen ging hij nog in gesprek met daadwerkelijke experts, in het tweede seizoen heeft hij een journalist gevonden die zo gek is hem allerlei beslist zeer kritische vragen te stellen over tal van onderwerpen. Waardoor hij dus nu ineens zelf blijkbaar de expert moet voorstellen.

Maar hij is dus, en dat moet ik benadrukken, geenszins een expert. En dat blijkt ook in de praktijk, want hij kraamt onder de paraplu van de podcast continu. flagrante onzin uit. Dat krijg je er dus van, als niet-experts zich experts wanen. Waar kennen we dat ook alweer van?

Goed, in een van de afleveringen gaat het bijvoorbeeld over Ozempic. Kijk even mee naar dit fragment, waarbij hij de loftrompet afsteekt over Ozempic.

Hierin zegt hij dat de gevolgen van Ozempicgebruik zijn dat de kans op tien soorten kanker afneemt. Dat je een 37 procent lagere kant hebt op Alzheimer, een twintig procent lagere kant hebt op een beroerte en, hou je vast, dat de kans op sterven met dertig procent afneemt. Maak het me toch niet te makkelijk: die kans zal voor niemand afnemen, want iedereen gaat dood. Hij bedoelt natuurlijk vroegtijdig sterven of all cause mortality, maar zeg dat dan. Je bent immers een arts.

Maar vooral schrijnend: hij somt de nadelen op van obesitas en draait het vervolgens om: als je geen overgewicht hebt, worden die kansen weer minder.

Dat is niet helemaal hoe het werkt, want Ozempic gebruiken (zonder te specificeren dat het om mensen met overgewicht gaat) is klinisch gezien niet exact hetzelfde als geen overgewicht hebben. Het dus weer eens gepruts dat voor medisch advies door moet gaan.

Overigens is Ted in deze podcast zorgwekkend lyrisch over Ozempic en noemt hij structureel de merknaam Ozempic en niet de werkzame stof semaglutide of op zijn minst afslankmedicatie.

En hier blijft het niet bij. In een ander fragment legt hij bijvoorbeeld uit dat restaurants je bewust gratis wit brood geven als je binnenkomt, zodat je meer eten bestelt, vanwege je verhoogde bloedsuikerspiegel. Een riedeltje dat hij direct van een Amerikaanse kwakneuroloog heeft gekopieerd, rechtstreeks van TikTok.

Ik kan nog wel even doorgaan.

Het belangrijkste is: in de podcast wordt reclame gemaakt voor, je verwacht het niet helemaal wel, algensupplementenbedrijf plnktn. Met een persoonlijke kortingscode DOKTERTED voor de luisteraars en volgertjes.

Ik herhaal: een persoonlijke kortingscode.

DOKTERTED.

Niet alleen in de shownotes, ook tijdens de podcast zelf, waarin Ted en journalist Lizzy van Hees een op papier spontaan edoch in de praktijk lachwekkend staccato fopgesprek hebben over het nut van omega 3, inclusief de misleidende claims die we van de supplementenindustrie gewend zijn.

Ted: “Omega 3-vetzuren zijn essentieel voor hart, hersenen én ogen. En wist je dat je in plaats van visolie ook heel goed algen kan gebruiken?”

Dit is al prachtig natuurlijk. Omega 3-vetzuren zijn inderdaad essentieel, maar zonder blikken of blozen wordt hier aangenomen dat je ze uit supplementen moet halen. En dus niet zomaar visoliepillen, maar het kan dus ook via algen! Zat er maar een journalist bij, die Ted van kritische vragen kan voorzien.

Lizzy: “Dus ook als je geen dierlijke producten wil gebruiken, is er een alternatief?”

Ted: “Ja, met plnktn krijg je omega 3-vetzuren binnen én hoeven en geen vissen voor dood.”

Lizzy: “"Dat vond ik verrassend, want vissen maken omega 3 dus niet zelf aan, maar ze halen het uit algen. Dat is eigenlijk heel logisch, om meteen terug te gaan naar de bron.”
Lizzy noemt zichzelf journalist, maar klinkt als een brugklasser die te gast is bij Willem Wever.

Ted: “Precies. En de Gezondheidsraad adviseert om dagelijks minimaal tweehonderd milligram omega 3 uit vis binnen te krijgen, maar slechts 11,4 procent haalt deze norm. En daarom kiezen veel mensen ervoor om dat aan te vullen.”

Lizzy: “Maar dat mensen die norm niet halen, betekent toch niet automatisch dat het zin heeft om daarvoor in de plaats supplementen te slikken?”

De laatste zin heb ik zelf verzonnen. Dit laatste had ““““journalist”””” Lizzy van Hees gezegd als ze daadwerkelijk journalist was, in plaats van een journalist cosplayende sidekick die alleen is ingevlogen om Ted wat voorzetjes te geven. Mind you: ze was eerder hoofdredacteur bij het platform van Eva Jinek. Het zegt alles over de staat van de journalistiek. Ze stelt geen enkele kritische vraag en dreunt gewoon doodleuk reclames op voor supplementenmerken. Dan ben je dus geen journalist of op zijn minst een autonoom denker, maar dan ben je gewoon een luie content creator en dan moet je gewoon lekker stukjes gaan tikken voor de Libelle of iets dergelijks. Maar jezelf dus absoluut geen journalist noemen, want dan ben je een schande voor het vak. Mijn vak. Dus daar zeg ik wat van. Net zoals dat Ted een schande voor zijn vak, dat van artsen, is. En ook daar zeg ik wat van. Want niemand anders doet het.

Naar goed onzinfluencergebruik krijg je dan een uitnodiging in de mailbox om koffie te gaan drinken. Ditmaal alleen niet van de onzinfluencer zelf, maar van de baas van het podcastbedrijf:

Mijn reactie:

Ik moet hier zo verschrikkelijk hard om lachen.

Ted reageert al meer dan een jaar niet op mijn vragen om bronnen en heeft me bij vraag om wederhoor op dit stuk geblokkeerd. Lizzy van Hees heeft me na kritiek op bovenstaand fragment ook geblokkeerd op Instagram. Maar nu krijg ik de baas van een mediabedrijf op mijn dak en moet ík komen opdraven om lekker gemoedelijk een kopje koffie te komen drinken, terwijl ik de dingen die hierboven staan heb aangekaart in wat Instagramstories. Die zijn dus gewoon inhoudelijk, zij het met een bijtende toon. Hun podcast is daarbij juist zelf inhoudelijk ronduit incorrect en niet zelden toondoof. Ja, laten we het dus vooral bij de inhoud houden.

Door het direct te framen als “persoonlijk”, lijkt het net alsof ik een of andere verbitterde lul op oorlogspad ben. Het is zo doorzichtig allemaal.

Geen betrouwbare arts

En nu wil ik best toegeven dat ik enige verbolgenheid bij mezelf bemerk over dit alles. Ik heb immers zelf, in het kader van medische misinformatie, jarenlang geroepen dat we artsen moeten vertrouwen. En daar sta ik nog steeds achter, want er zijn inmiddels veel artsen, diëtisten en allerhande zorgprofessionals actief op social media, zoals bijvoorbeeld Jojanneke Kant (bekend op Instagram als de vragendokter), die heel goed werk doen, veel goede informatie geven en hartstikke integer te werk gaan.

Maar ja, along comes Ted (among others) die gewoon zijn reet afveegt met het almaar brozer wordende vertrouwen dat er wél is in het reguliere circuit. En draagt dus zelf zo ook bij aan de erosie ervan. En juist hij krijgt ook weer de aandacht van de media.

Terwijl juist hij zowel gezond verstand, ethische normen als wetgeving aan zijn laars lapt en zijn enige doel niet lijkt per se goed te informeren, maar online zo bekend mogelijk te worden, terwijl hij zoveel mogelijk poen harkt. En verscheidene media en journalisten, waarvan je toch ook wel enig kritisch denkvermogen mag verwachten, lopen er ook nog eens mee weg.

De strapatsen beperken zich overigens niet tot de online wereld. Inmiddels druppelen meerdere klachten binnen over Ted, over hoe hij zijn eigen podcast en supplementen door de strot van patiënten duwt:

Ik overweeg al tijden om een melding te doen, bijvoorbeeld bij het IGJ, maar eigenlijk heb ik geen greintje vertrouwen in dat dat iets gaat bewerkstelligen.

En eerlijk gezegd schrijf ik liever ook geen ellenlang stuk over een enkel persoon in plaats van over bijvoorbeeld bredere misvattingen, maar ik heb het kookpunt al een tijd geleden bereikt en voel me al meer dan een jaar schreeuwende in de welzijnswoestijn. Dus dan maar zo.

Via deze weg hoop ik dat zoveel mogelijk mensen zullen inzien dat Dokter Ted van Iersel simpelweg geen betrouwbare arts is. Hij is op geen enkel vlak expert, heeft geen goede intenties en is geen integer persoon. Hij overschat zijn eigen expertise, corrigeert zijn fouten structureel niet (en zo wel, te slap) en laat zich voor ogenschijnlijk elk bedrijf dat wil betalen lenen. En vermeldt dat er niet eens bij.

En in het verlengde daarvan is geen enkele arts die online samenwerkingen doet, krakkemikkige e-bookjes verkoopt, strooit met kortingscodes voor supplementen of gewoon continu de plank misslaat betrouwbaar. Dokter Elise, Dokter Jurrian, Dr. Ludidi, Merel Beks, allemaal zijn ze volstrekt onbetrouwbaar. Laat dat vooral ook duidelijk zijn. We kunnen allemaal kritiek hebben op influencers die onzin verspreiden, maar zodra artsen vergelijkbaar laakbaar gedrag gaan vertonen is de bodem wel weg.

Dit artikel zal, wanneer nodig, geüpdatet worden bij nieuwe fratsen van Ted. Hij is om wederhoor gevraagd maar ik werd daarop dus zoals gezegd geblokkeerd.

Rest mij enkel en alleen kernregel 12 van de KNMG-gedragscode voor artsen onder de aandacht te brengen.

Om nogmaals te benadrukken, voor iedereen die nog twijfelde:

Ted van Iersel is allesbehalve een betrouwbare arts.

Referenties

Dit is deel 3 van mijn serie over ultrabewerkte voeding. Lees vooral de eerste twee delen, mocht je dat nog niet hebben gedaan.

In deel 1 leg ik uit dat de term “ultrabewerkt voedsel” geen goede term is om te beschrijven hoe gezond of ongezond voeding is.

In deel 2 duik ik in de cijfers over ultrabewerkte voeding: welke specifieke vormen van ultrabewerkte voeding zijn schadelijk en moet je je zorgen maken als je bijvoorbeeld maar een klein beetje ultrabewerkt eet?

In dit derde deel ga ik het hebben over zaadoliën.

Een heerlijk, heikel punt, dat eerlijk gezegd ook nogal willekeurig aanvoelt. Want hoezo zijn zaadoliën zo speciaal? Waarom zijn deze een hele aflevering waard?

Nou, omdat de discussie over zaadoliën exemplarisch is voor de misverstanden die er ook heersen over ultrabewerkt voedsel in het algemeen. In deze discussie wordt te pas en te onpas geroepen dat zaadoliën funest voor je zouden zijn. Het is een van de meest drift rondgalopperende pseudowetenschappelijke paradepaardjes van ‘s lands prietpraatpiraten, mede omdat er ontzettend veel samenkomt bij dit onderwerp.

• De drogreden dat wat natuurlijk is, ook gezond is voor je;

• De vermeende schadelijkheid van ultrabewerkt voedsel;

• De verwarring tussen correlatie en causaliteit;

• Gecultiveerde onwetendheid die zich voordoet als expertise.

Ik zal proberen zo goed mogelijk uit te leggen waarom er helemaal niks mis is met zaadoliën en je met een gerust hart bijvoorbeeld zonnebloemolie kunt blijven gebruiken. En daarbij blootleggen waar de argumenten van het anti-kamp pijnlijk spaak lopen. En zo illustreren dat zaadoliën bovenal smeermiddel voor de verwarring tussen correlatie en causaliteit zijn.

Wat zijn het?

Zaadoliën zijn oliën die, verrassing, gewonnen zijn uit zaden.

In het algemeen gaat het online om de volgende producten, hoewel er meerdere zaadoliën zijn die er ook aan moeten geloven:

• Zonnebloemolie

• Maïsolie

• Sojaolie

• Koolzaadolie

• Katoenzaadolie

• Druivenpitolie

• Rijstzetmelenolie

• Saffloerolie

Deze worden samen ook wel schertsend The Hateful Eight genoemd.

Geheel onterecht, want deze producten zijn dikwijls dus juist hartstikke gezond.

Correlatie en causaliteit

En niet alleen gezond, ook relatief goedkoop en duurzaam. Daarom worden ze vaak verwerkt in ongezonde, ultrabewerkte voeding, zoals snoep, chips en wat niet al. En wordt er veel in gefrituurd.

Dat is direct een van de redenen dat zaadoliën verguisd worden: ze zitten veel in ultrabewerkte voeding en ultrabewerkte voeding is in overvloed ongezond. De redenering is dan: zaadoliën zijn in veel ultrabewerkt voedsel terug te vinden en ultrabewerkt voedsel is ongezond, dus zullen zaadoliën ook wel ongezond zijn. Daarbij wordt niet geschuwd te strooien met alarmistische grafieken, gretig aangehaald door types die zaadoliën willen neersabelen:

De consumptie van zaadoliën is de afgelopen decennia omhooggeschoten en o.a. welvaartsziekten zoals chronische aandoeningen en bepaalde vormen van kanker ook. Dat zal dan wel de schuld zijn van de zaadoliën, toch?

Nu is het zeker te stellen dat een veranderend dieet een factor is geweest in de groei van bepaalde ziekten, maar zeker niet de enige. En zelfs als je wel de oorzaak zou leggen bij enkel en alleen voeding - wat dus al niet zou kloppen - zou het dus vooral te wijten zijn aan hoe ultrabewerkt voedsel dikmakend kan werken, vanwege de suiker, het zout en het gebrek aan vezels, waardoor je er geen verzadigd gevoel van krijgt. En dankzij het hoge zoutgehalte bijvoorbeeld het risico op hart-en vaatziekten kan verhogen. Maar dat is dus niet de schuld van zaadoliën, die er toevallig ook in zitten.

Kortom, hier is sprake van een klassieke denkfout, namelijk de ‘non sequitur’. Het een volgt helemaal niet uit het andere. Om een voorbeeld te geven: in friet zit vitamine C. Is dagelijks een kilo friet verorberen slecht voor je vanwege de vitamine C die erin zit? Gaan we dan stoppen met vitamine C an sich? Nee, want slaat nergens op.

Correlatie is dus weer eens absoluut geen causaliteit. En dat is opvallend lastig te verteren voor types die het specifiek op zaadoliën hebben gemunt.

De tekst gaat verder onder deze schaamteloze zelfpromotie. Mijn kinderen moeten immers ook (zaadoliën) eten.

Omega’s

Daarbij wordt ter bangmakerij vaak de verhouding tussen omega 6-en omega 3-vetzuren aangehaald. Dit zijn essentiële, meervoudig onverzadigde vetten die cruciaal zijn voor allerlei lichaamsprocessen.

Omega 6-vetzuren zijn nodig voor de opbouw van cellen en het reguleren van ontstekingsreacties. Die krijgen we binnen via plantaardige oliën zoals zaadoliën en dus ook bewerkte producten.

Omega 3-vetzuren zijn essentieel voor o.a. de hersenfuncties en het hart. Het zit in o.a. in vette vis en lijnzaad.

De claim die critici maken is als volgt.

Zaadoliën zijn rijk omega 6-vetzuren (specifiek linolzuur), die bijvoorbeeld het risico op hart-en vaatziekten verlagen. Omega 6-vetzuren kunnen we zelf niet aanmaken en moeten we dus uit onze voeding halen. Deze zijn gezond, maar niet zo gezond als omega 3-vetzuren, die nog beter zijn in het verlagen van het risico op diezelfde hart- en vaatziekten. Als je veel omega 6-vetzuren binnenkrijgt, dan gebruikt het lichaam vooral deze en niet de “betere” omega 3-vetzuren.

Vroeger aten we pak ‘m beet evenveel omega 6 als omega 3, maar die verhouding is de laatste eeuw flink veranderd, door een veranderd eetpatroon. Zo zou deze nu eerder 20:1 of 15:1 zijn dan 1:1. Deze verstoorde verhouding veroorzaakt ontstekingen, waarop de conclusie luidt: de oorzaak van de groei van chronische welvaartsziekten is de consumptie van omega 6-vetzuren ( dus de consumptie van zaadoliën). Niet zelden wordt de redenering vergezeld door een stompzinnig plaatje.

Dit is een mechanisme dat continu wordt aangehaald en het lijkt ergens logisch, vooral omdat er wel degelijk onderzoeken zijn waaruit blijkt dat een verhouding tussen de omega’s die dichter tegen 1:1 ligt, ook weer gepaard gaat met een betere gezondheid.1 Maar dit is wederom causaliteit verwarren correlatie.

Een verhoogde omega 3-inname an sich is namelijk vaak al goed voor de gezondheid, met als bijeffect dat de verhouding 6:3 ook weer kleiner wordt. Maar het is dus niet de verhouding die de katalysator is. Omega 3 is gewoon over de algehele linie iets gezonder dan omega 6, maar dat betekent niet dat laatstgenoemde direct ongezond is. Voor een uitgebreide analyse verwijs ik je graag door naar dit artikel van voedingswetenschapper Coen Dros, bekend als @coenfirmationbias op Instagram.

Ontstekingen

Je kunt er zo diep op ingaan als je wil, onder de streep blijft het mechanistisch geconfabuleer dat niet valt te rijmen met de realiteit. De realiteit leert ons namelijk dat plantaardige oliën an sich of linolzuur specifiek, helemaal niet de ontstekingswaarden omhoog gooien en zelfs verlagen.

Dat blijkt bijvoorbeeld uit deze review2 van 37 klinische onderzoeken, waarbij (consumptie van) van verschillende soorten vetten werd vergeleken. Uit een aantal aangehaalde onderzoeken rolt zelfs dat de plantaardige variant eerder ontstekingsremmend werkt. En ook nog eens voor minder leververvetting zorgt.

Dierlijke vetten komen daarbij juist als funest voor de gezondheid uit de bus gerold.

In een meta-analyse van 30 onderzoeken3 naar linolzuur en ontstekingsmarkers blijkt dat ook linolzuur ook helemaal niet ontstekingsbevorderend is.
Daarbij zou je haast vergeten dat ontstekingen in essentie helemaal niet slecht zijn. Als je immuunsysteem detecteert dat je lichaam wordt aangevallen, kan dit worden aangepakt door middel van ontstekingsreacties. Ontstekingen worden alleen een probleem als ze veel te vaak plaatsvinden of niet meer te remmen zijn door bijvoorbeeld een auto-immuunziekte. Het is een beetje alsof je beweert dat de brandweer verantwoordelijk is voor branden, waar brand is zie je immers de brandweer.

De hyperfocus op linolzuur en de verhoudingen tussen omega 6 en omega 3 doen er daarbij niet zozeer toe, want als we gewoon naar de gezondheidsuitkomsten in klinische onderzoeken, zien we dat zaadoliën consumeren bijna louter een positief effect heeft.

Ik schrijf “bijna”, want er is ook literatuur waaruit het tegengestelde blijkt, bijvoorbeeld een meta-analyse4 waaruit zou blijken dat zaadoliën wel degelijk funest zijn. Maar, je verwacht het niet, daar is wel een en ander op aan te merken. Voedingswetenschapper Coen Dros schreef ook hier een uitvoerige analyse over. Conclusie: er klopt niet zoveel van.

Onderzoeken

Daarbij zijn de onderzoeken waaruit blijkt dat zaadoliën in het algemeen gezond zijn, talrijk.

Er wordt bijvoorbeeld veel beweerd dat je niet moet bakken in of met zonnebloemolie, maar er is volop bewijs te vinden die het tegengestelde zegt. Bijvoorbeeld een kleinschalig onderzoek5 naar mannen met overgewicht. Hier kregen de mannen de ene testdag een muffin met verzadigde vetten uit vijftig gram boter en de andere testdag een muffin met meervoudig onverzadigde vetzuren uit vijftig gram zonnebloemolie. Beide muffins hadden verder evenveel calorieën. Resultaat: de botermuffin leidde tot een flinke stijging in meerdere ontstekingsmarkers, de zonnebloemmuffin leidde tot ofwel geen stijging, ofwel een minder hoge stijging. In het algemeen, over alle gemeten markers, had de zonnebloemmuffin betere gezondheidsuitkomsten.

Of neem een onderzoek6 naar 61 proefpersonen, waarbij een dieet rijk aan verzadigde dierlijke vetten werd vergeleken met een dieet rijk aan onverzadigde, plantaardige vetzuren (met name zonnebloemolie). Het gewicht bleef in beide groepen gelijk, plantaardige dieet leidde tot minder leververvetting, lager LDL-cholesterol en verbetering op specifieke stofwisselingsgerelateerde markers.

Dit zijn kleinschalige onderzoeken, maar er zijn gelukkig ook grootschalige. In 2019 werd een gigantische studie7 gepubliceerd, waarin het linolzuurgehalte in het bloed werd gemeten bij 68000 deelnemers verspreid over 30 cohortstudies in 13 landen, waarbij jarenlang de gezondheid van de deelnemers werd bijgehouden, soms tot wel 30 jaar. Wat blijkt: de mensen met het meeste linolzuur hadden lagere kans op hart-en vaatziekten. Ook interessant: hier had een hoge of lage omega 3-waarde geen impact op de uitkomst.

Uit meerdere grote cohortstudies8 9 10 11blijkt dat een hogere inname van omega 6-vetzuren gepaard gaat met een lager risico op hart-en vaatziekten.

Dit is natuurlijk observationeel, dus het bewijst geen causaal effect. Daarvoor hebben we klinische onderzoeken nodig, zoals degenen hierboven beschreven. En kijk ook eens naar deze meta-analyse12 van 102 voedingsstudies en in totaal meer dan vierduizend proefpersonen, waarbij de samenstelling van het dieet werd veranderd en de energie-inname gelijk werd gehouden. Wat blijkt: plantaardige vetten hadden het gunstigste effect op o.a. het metabolisme.

Dit zijn echt aantallen die de discussie wat mij betreft beslechten. Kijk je objectief naar de onderzoeken en de data, dan kun je absoluut niet anders concluderen dat zaadoliën gewoon gezond zijn en dat er geen enkele reden is om ze geheel te vermijden.

Zet daar tegenover alle halvegaren die roepen dat zaadoliën ontstekingen bevorderen en zo aan de wieg staan van allerlei ziektes. Daar is geen enkel fatsoenlijk bewijs voor. Tegelijkertijd roepen ze dat je veel beter verzadigde vetten uit bijvoorbeeld boter kunt nuttigen, terwijl nou juist ook weer uit een verbluffende hoeveelheid cijfers en wetenschap blijkt dat veel verzadigde vetten eten je LDL-cholesterol verhoogt en dat weer bijdraagt aan het risico op bijvoorbeeld hart-en vaatziekten. Het gaat dus, kortom, weer eens helemaal nergens over.

Bij misinformatie met betrekking tot medische zaken of voeding is er vaak wel een kern van waarheid terug te vinden in de onzin. Dat is in deze eigenlijk niet het geval. Het is gesjoemel in de marge met onderbuikgevoelens, correlaties en drogredenen.

Er is een kanttekening: je moet zaadoliën niet meermaals verhitten voor consumptie.13 Een of tweemaal opnieuw verhitten zal niet veel kwaad doen, maar doe je het veel vaker, dan kunnen zaadoliën uiteenvallen in schadelijke stoffen, zoals zogeheten polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAKs), waarvan overmatige consumptie wel is gelinkt aan allerlei vormen van kanker. Bak dus gerust friet in plantaardige oliën, maar gebruik diezelfde olie niet keer op keer op keer.

Bewerking

Alsof bovenstaande nog niet genoeg is, is er ook nog eens kritiek op de bereiding van zaadoliën. In plaats van persen, wordt zaadolie doorgaans via een chemisch proces gewonnen, waardoor sporen van bepaalde oplosmiddelen in de olie kunnen achterblijven. De minuscule hoeveelheden zijn compleet veilig, toch wordt zaadolie vanwege deze sporen gretig als giftig bestempeld.

Ook zou er door chemische bereiding minder antioxidanten in de olie zitten. Dit klopt, dat maakt de olie iets minder gezond, maar betekent absoluut niet dat het slecht voor de gezondheid of zelfs giftig is. Als dat wel zo was geweest, hadden we dat natuurlijk ook teruggezien in alle hierboven aangehaalde onderzoeken en analyses.

Zo wordt bijvoorbeeld beweerd dat er hexaan in zit en dat dat ook in benzine zit. Dat wil je toch niet eten?

Het is een dubbeldom argument, aangezien er helemaal geen hexaan in het eindproduct zit, het verdampt namelijk volledig, en het ook überhaupt niet zoveel uitmaakt of een bestanddeel ook in een ander product zit. Er zijn tal van stoffen die in gezonde voeding zitten, die bijvoorbeeld ook in gootsteenontstopper, verfverwijderaar of dus benzine zitten. Om maar wat te noemen: baking soda zit ook in allerlei “chemische” schoonmaakproducten. In sommige cosmetica zit vitamine A. Maakt dat dat je het niet meer in voeding wil? En waarom geldt deze redenering niet de andere kant op? Dierlijke vetten worden ook gebruikt in industrieel smeermiddel. Dat is dan wel helemaal bon ton? Kortom: een kulargument. Het is chemofobie, het wetenschappelijke neefje van xenofobie. Wat je niet kent, is meteen eng. En die angst wordt meteen op anderen overgebracht. Gezondheidspopulisme pur sang.

In deze video (15.000 likes en 600.000 keer bekeken op TikTok) legt archetype gezondheidspopulist Richard de Leth in het kader van margarine uit dat margarine hartstikke ongezond is, omdat het vol zit met linolzuur en één bewerkingsstap verwijderd is van vloeibaar plastic (?).

Dit is dus iemand die zich voordoet als voedingsexpert, podium krijgt van Arie Boomsma en vervolgens niet alleen de aantoonbare onzin verkondigt dat linolzuur giftig is, maar dit ook nog eens kracht denkt bij te zetten door de vergelijking te maken met plastic. Dat doet het namelijk lekker bij het “kritische” publiek. Maar dan snap je dus fundamenteel niet hoe chemie werkt. Hoe chemische stoffen werken. Hoe wetenschap werkt. Ozon is hartstikke giftig en scheelt maar een enkel zuurstofatoom van zuurstof. Moeten we dan maar stoppen met ademen? Een mens lijkt genetisch gezien voor zo’n 98 procent op een varken, moeten we dan maar in de modder rollen de hele dag?

Het is dit soort chemofobische retoriek waar de zaadoliehekelaars (maar ook critici van margarine, je kunt er bijna exact eenzelfde artikel over schrijven) het van moeten hebben - ze hebben inhoudelijk immers geen poot om op te staan. Want, nogmaals: was de bewerking op een of andere manier toch schadelijk geweest, hadden we dat dus in de cijfers teruggezien, zoals hierboven. Daar gaat het immers uiteindelijk om, toch? Gezondheidsuitkomsten.

Oliedom

Dit soort types kunnen zich enkel en alleen bedienen van specifieke mechanismes, zoals het bij nadere inspectie niet eens inhoudelijke correcte geneuzel over ontstekingen. Maar, en daar springt de ironiemeter weer omhoog, ze noemen zichzelf holistisch terwijl ze nimmer kijken naar het grotere plaatje. Uit het grotere plaatje blijkt namelijk dat zaadoliën gewoon gezond zijn. Ze zullen zelf ongetwijfeld vinden dat ze wél naar het grotere plaatje kijken door bijvoorbeeld de groei in chronische ziektes erbij te pakken, maar daarmee illustreren ze dus wederom enkel en alleen maar dat ze het verschil tussen correlatie en causaliteit niet snappen. Tuurlijk: je kunt makkelijk stellen dat als je alle producten met zaadoliën vermijdt, je gezondheid er waarschijnlijk op vooruitgaat. Maar dat komt dus omdat je dan grotendeels ultrabewerkt voedsel vermijd.

Kortom, zaadoliën zijn an sich gezond, maar kunnen dus heel goed in producten zitten die doorgaans ongezond zijn. Ze kunnen even goed in producten zitten die hartstikke gezond zijn. Ze illustreren perfect hoe makkelijk het is verwarring te zaaien over specifieke voedingsproducten en hoe een verkeerd begrepen onderwerp als ultrabewerkt voedsel daar aan bij kan dragen.

Zaadoliën passen hartstikke goed in een gezond dieet, zolang je maar niet hele flessen leeglurkt, maar het gebruikt om in te bakken (niet meermaals) en bijvoorbeeld als dressing. Daarbij is het niet alleen gezonder, maar ook nog eens een stuk duurzamer dan dierlijke varianten.

Tot zover aflevering 3 van mijn serie over ultrabewerkte voeding. Tot de volgende!

Referenties

Afgelopen week kwam ik een video tegen, waarvan ik zou zweren dat ik ‘m al eerder had gezien:

Wacht eens even, dacht ik. Ik ken dit verhaal, maar haar niet. Hoe zit dit? Na even snuffelen in m’n telefoon kon ik mijn ogen niet geloven:

Verloren achternichten

Fantastisch. Blijkbaar heb ik twee achternichten gevonden en hebben ze zelf niet eens door dat dat ze familie van elkaar zijn. Allebei hebben ze een overgrootvader die het hele drop geneesde/genas met zout? Pardon, ZOUT? Zelfs de artsen kwamen vanuit de stad naar hem toe?

Dat moet wel dezelfde overgrootvader zijn, toch? Even later kwam ik zelfs een derde achternicht tegen!

Verbinder die ik ben, besloot ik beide aan elkaar te koppelen.

En ik kon mijn geluk niet op. Een familiereünie waar ík verantwoordelijk voor ben? Wel zou er als dagactiviteit een opfriscursus spelling op de agenda kunnen staan, maar verder was ik in m’n nopjes.

Maar wat bleek? De dames blokkeerden mij direct, nadat ik hen attendeerde op het feit dat zij een overgrootvader delen die het hele dorp had genas/geneesde met zout. Pardon, ZOUT.

En na even zoeken kwam ik tot de conclusie dat ik hier niet te maken had met de afstammelingen van een of andere bijzondere zoutdruïde, pardon, ZOUTdruïde, maar dat er wel eens wat meer aan de hand kon zijn.

Jemig. Zo groot kan die familie toch niet zijn? Sommigen wisten niet eens of het nou hun overgrootvader was, of toch hun grootvader.

Wellicht is dat maar goed ook, want het idee van een of andere medicijnman die hele volksstammen zout ZOUT gaf, deed zowel bij deze volksstammen als mijzelf de bloeddruk flink stijgen. Laat staan het feit dat er allerlei artsen op afkwamen.

Niet veel later vond ik ook nog eens allerlei mensen die blijkbaar bij zoutopa in het dorp woonden:

Toen wist ik het zeker, dit kan geen toeval zijn. Maar wat is er dan wel aan de hand?

Zout

Als je op Instagram zoekt op zout of ZOUT, zijn de twee eerste hits een dergelijke video. Ik zocht op een alternatief account, met een vrijwel leeg algoritme.

Toevallig heten beide dames Lisa. De linker is Lisa Hendriks, de rechter is Lisa Dijkstra. Vanaf nu Lisa 1 en Lisa 2.

Read more

Dit is deel 2 van mijn serie over ultrabewerkte voeding. Lees vooral deel 1, als je dat nog niet had gedaan.

Daarin leg ik uit dat de term “ultrabewerkt voedsel” geen goede term is om te beschrijven hoe gezond of ongezond voeding is. Dat zal uiteraard ook blijken als we in de cijfers duiken over hoe schadelijk ultrabewerkt eten is.

Er is (gelukkig) steeds meer aandacht voor deze schadelijke gevolgen. Bijvoorbeeld recent op nu.nl.

Nu.nl publiceerde dit bericht naar aanleiding van een driedelige serie van wetenschappelijk tijdschrift The Lancet. In het eerste deel gaat het met name over de schadelijkheid van UPFs. Hieruit blijkt, volgens de data, dat het consumeren van ultrabewerkt voedsel op grote schaal gepaard gaat met de achteruitgang van onze gezondheid. En dat klopt. Toch vind ik dat NU.nl het te ongenuanceerd en alarmerend brengt.

Dit soort aandacht is goed, mits het enigszins zorgvuldig gebeurt en daar schort het wat mij betreft wel aan. Mede door de wollige term “ultrabewerkt” en het gebrek aan gebalanceerde berichtgeving, worden hierdoor prima of zelfs gezonde producten zoals plantaardige vleesvervangers, magere zuivelproducten en specifieke ontbijtgranen ook neergesabeld. “Het is ultrabewerkt, dus het zal wel slecht zijn toch?” Een beetje alsof je roept dat we te veel suiker binnenkrijgen en daarom maar appels moet vermijden.

Hoeveel ultrabewerkt eten we?

Volgens een onderzoek van het RIVM uit 20221, gebaseerd op gegevens tussen 2012 en 2016, komt maar liefst 61 procent van de dagelijkse energie die we consumeren van ultrabewerkte voeding. Tel daarbij op dat meer dan de helft van de Nederlanders kampt met overgewicht en een sappige optelsom is snel gemaakt.

De vraag is: hoeverre is er een causaal verband en wat zijn de specifieke voedselsoorten die hier de boosdoener zijn? 61 procent is natuurlijk zorgwekkend veel. Maar daarbij wordt wel voorbijgegaan aan iets essentieels: Nederlanders eten hartstikke veel brood. En brood is doorgaans niet ongezond, dus in hoeverre is dit alarmerend? Tuurlijk, er zijn ultrabewerkte varianten van brood, die minder gezond zijn dan volkoren varianten, zoals bijvoorbeeld wit brood. Maar er is ook ultrabewerkt brood waar wel bijvoorbeeld gewoon veel vezels in zitten en kan dus gewoon gezond zijn. Zo zal hieronder ook blijken.

Dit zeggen de onderzoekers er overigens zelf over:

Ook zij zien hier problemen met de classificatie ultrabewerkt. Die 61 procent is dus enigszins misleidend, hoewel alsnog zorgwekkend.

Tegelijkertijd kun je de vraag stellen: wanneer is het teveel? En kampt meer dan de helft van de Nederlanders met overgewicht, vanwege specifiek ultrabewerkte voeding?

Ultrabewerkte voeding kan hartstikke gezond zijn..

Maar laten we het eerst eens omdraaien en andersom benaderen: ultrabewerkte voeding kan juist hartstikke gezond zijn.

Bijvoorbeeld volgens een onderzoek uit 2025 uit het VK2, waarbij mensen met overgewicht tweemaal acht weken een matig bewerkt of ultrabewerkt dieet kregen voorgeschoteld, waarbij zorgvuldig was gelet op de voedingswaarden en calorieën. Beide diëten voldeden aan de voedingsrichtlijnen voor het VK. Wat blijkt: bij beide groepen viel er gewichtsverlies te noteren. In de matig bewerkte groep twee procent en bij de ultrabewerkte groep een procent. Daarbij moet gezegd worden dat de matig bewerkte groep ook minder calorieën voor de kiezen kreeg, wat het verschil in ieder geval deels kan verklaren. Ook waren bij beide groepen cardiovasculaire verbeteringen te zien, zoals bijvoorbeeld de bloeddruk. Bij de ultrabewerkte groep was er daarbij een grotere verbetering ten opzichte van de matig bewerkte groep in LDL-cholesterol en een sterkere daling van de nuchtere bloedsuikerwaarde.

In de media werd dit onderzoek regelmatig ingezet om juist te illustreren dat ultrabewerkt voedsel hartstikke slecht is: zie je wel, de minimaal bewerkte groep valt meer af. Onzin. Vooral omdat hier ook nog niet eens is meegenomen dat het ultrabewerkte eten in deze gewoon een stuk lekkerder was, ook volgens de deelnemers zelf. En ja, van lekkerder eten eet je nou eenmaal meer.

Dit onderzoek was natuurlijk uitgevoerd naar mensen met overgewicht, maar het is voor iedereen hartstikke goed mogelijk een voornamelijk ultrabewerkt en toch gezond dieet samen te stellen, zo lieten wetenschappers uit de VS in 2023 zien.3 Je kunt met een voornamelijk ultrabewerkt dieet heel goed vrijwel alle belangrijke voedingsstoffen binnenkrijgen. Plantaardige vleesvervangers en halvarine zijn bijvoorbeeld gezonde, ultrabewerkte producten. Voeg daar brood aan toe, kipfilet, bepaalde cornflakes en ontbijtgranen, tortilla’s en pasta en je hebt een prima basis voor een gezond eetpatroon, als je dit aanvult met groente, fruit en andere onbewerkte voeding.

Hier begin ik mee om vooral te benadrukken: het gaat om het soort ultrabewerkt voedsel dat wordt gegeten én het totale plaatje, dat de gezondheidsuitkomsten bepaalt.

Niet alle ultrabewerkte voedsel is schadelijk, maar de massale consumptie, op volksniveau, van veelal ultrabewerkte producten die tjokvol suiker, zout en vetten zitten, is dat wel. Er is een niet te ontkennen verband tussen de consumptie van (slechtere) ultrabewerkte voeding en overgewicht, waarbij overgewicht weer kan leiden tot allerlei ziektebeelden.

Vanaf nu zal ik dus spreken over “ultrabewerkte voeding van lage kwaliteit” ofwel LQUPFs (Low Quality Ultra Processed Foods) als ik het heb over specifiek ultrabewerkte voeding die gepaard gaat met slechte gezondheidsuitkomsten. Dit is pak ‘m beet het eten dat heel rijk is aan calorieën, maar heel weinig voedingsstoffen bevat. Zoals dus, koekjes, chips, snoep, junk food, etc.

Impact op het lichaam

Er is geen mechanisme bekend dat ervoor zorgt dat ultrabewerkt voedsel an sich, dus categorie 4 volgens de eerder beschreven NOVA-classificatie, een negatieve impact heeft op je gezondheid. Ultrabewerkt voedsel kan van alles zijn, maar de eigenschap “ultrabewerkt” draagt zoals gezegd geen inherente gezondheidskwalificatie met zich mee.

Vrijwel alle negatieve gezondheidsuitkomsten zijn dus te herleiden naar ofwel het feit dat LQUPFs dus voor overgewicht zorgen, ofwel dat er bij het bewerken iets in is gestopt of iets ontstaat, dat an sich op lange termijn, op grote schaal, schadelijk kan zijn. Of juist iets dat er uit is gelaten. Maar, dit zijn allemaal keuzes.

Ik zet de factoren hieronder op een rij.

Overgewicht

LQUPFs werken overgewicht in de hand en dat heeft alles te maken met wat er doorgaans in wordt gestopt. Suiker, vet, zout, waarbij het vaak ontbreekt aan vezels, zodat het weinig verzadigt. Resultaat: je kunt er veel van eten. En dat wil je ook, want het is ontworpen om lekker te zijn. En om veel van te eten.

Dit blijkt ook uit een onderzoek dat ik in deel 1 aanhaalde: deelnemers kregen twee weken lang ultrabewerkt voedsel te eten en daarna twee weken lang alleen onbewerkt voedsel. Ze mochten zoveel eten als ze wilden. Bij een ultrabewerkt dieet werd gemiddeld 500 calorieën per dag meer gegeten. Het is ook nog eens hartstikke makkelijk en laagdrempelig, want er is geen verdere bereiding nodig, wat het nóg aantrekkelijker maakt. Hier geldt overigens wederom: mensen eten ook gewoon meer van eten dat lekker is.

Niet alleen het aantal beschikbare calorieën beïnvloedt de uiteindelijke hoeveelheid die we naar binnen werken. In Wageningen vond dit jaar een onderzoek4 plaats, waaruit blijkt dat ook de eetsnelheid impact heeft. 41 deelnemers kregen twee weken een dieet voorgeschoteld dat voor meer dan 90 procent uit ultrabewerkt voedsel bestond. De ene groep kreeg maaltijden en snacks die men doorgaans langzaam eet en de andere groep kreeg eten dat sneller wordt gegeten. Bijvoorbeeld: yoghurt met granola waar je meer of minder moet kauwen, lunch met harde (meer kauwen) of zachte (minder kauwen) broodjes en burrito’s met stukjes (meer kauwen) of gladde saus (minder kauwen) als vulling. Ze mochten zoveel eten als ze wilden, totdat ze ‘comfortabel vol’ zaten. Na twee weken en een rustperiode werden de diëten per groep omgewisseld. Wat blijkt: deelnemers aten bij het snelle dieet twee keer zo snel en per dag gemiddeld 369 calorieën meer.

Dus niet alleen het eten zelf, maar ook hoe snel je het eet, beïnvloedt de hoeveelheid die je binnenkrijgt. En ultrabewerkt voedsel is doorgaans natuurlijk een stuk makkelijker snel te eten dan een rauwe wortel.

Maar zelfs als de hoeveelheid die je binnenkrijgt, gelijk is, zijn er nog andere factoren die meespelen. Zo blijkt uit een onderzoek5, dat online veel wordt gebruikt om aan te tonen dat “ultrabewerkt” wél synoniem staat voor “ongezond”, maar waarbij er tóch een addertje onder het gras zit. Hierbij kregen 43 mannen van 20 tot 35 jaar een dieet voor drie weken lang voorgeschoteld, waarbij een groep een ultrabewerkt dieet voor de kiezen kreeg en een andere groep een dieet van voornamelijk onbewerkte voeding. De calorieën en macronutriënten (eiwitten, vetten, koolhydraten) waren gelijk. Hieruit bleek dat de ultrabewerkte groep, ondanks het gelijke aantal calorieën, wél iets meer gewicht gekregen met een relatieve toename in vetmassa.

Dat is vreemd, aangezien ze even veel calorieën binnenkregen en even veel bewogen. Is ultrabewerkt voedsel dan toch inherent slecht?

Ik vermoed dat het verschil te maken heeft met de energie die het kost om het eten te verteren. De vezelinname was weliswaar gelijk, maar aangezien er in ultrabewerkt voedsel weinig tot geen vezels zitten, kreeg deze groep met name geïsoleerde vezels via o.a. drankjes. Naast dat deze voor een minder verzadigd gevoel zorgen, waardoor je dus alsnog eerder teveel eet (al is dat in dit experiment dus niet relevant, gezien het gelijke aantal calorieën) kost het doorgaans ook minder energie deze te verteren. Dit is eigen interpretatie, het zou interessant zijn als er meer van dit soort experimenten worden gedaan in de toekomst.

Ter volledigheid: uit het onderzoek zou ook blijken dat ultrabewerkte voeding impact heeft op de sperma-kwaliteit. Dat zou interessant en shockerend zijn, maar er is bijzonder veel aan te merken op die kant van het verhaal, bijvoorbeeld dat sperma-kwaliteit an sich ook natuurlijke cycli van 2 à 3 maanden kent, die langer zijn dan de loop van het onderzoek. Daarom ga ik daar nu niet verder op in.

Het moge hoe dan ook duidelijk zijn, dat het eten van ultrabewerkt voedsel via verschillende wegen bijdraagt aan overgewicht. Daarbij heb ik voor nu de gedragsfactoren die leiden tot het tegen beter weten in eten van LQUPFs nog niet eens meegenomen. Dat is voor de volgende aflevering.

Hart- en vaatziekten

Overgewicht verhoogt je risico op hart- en vaatziekten, dus indirect doen LQUPFs dat ook, maar aangezien deze ook vaak volgestampt worden met natrium (via zout), om de smaak en houdbaarheid te verbeteren, hebben ze ook een directe impact op dit risico. Natrium verhoogt namelijk de bloeddruk en als je te veel natrium binnenkrijgt, loop je een hoger risico op hartziekten.

Nederlanders krijgen structureel echt veel te veel zout binnen6, dus ook daar zit een goede reden LQUPFs grotendeels te mijden. Daarbij vind je in veel LQUPFs veel verzadigde vetten en transvetten, die het LDL-cholesterol verhogen en zo ook weer het risico op hartproblemen doen toenemen.

Insulineresistentie

Een extra factor die meespeelt, is dat bij het eten van LQUPFs je snel flink wat calorieën voor de kiezen krijgt, wat kan leiden tot snelle pieken in de bloedsuikerspiegel. Gebeurt dit heel vaak gedurende hele lange tijd, kan dit ook voor nadelige gezondheidseffecten zorgen, zoals insulineresistentie en een verhoogd risico op diabetes type 2. Al ligt dit voor iedereen anders zijn en is er een smörgåsbord aan factoren die hierbij meespelen.

Er is ook aantoonbaar een associatie tussen laaggradige ontstekingen (milde ontstekingsreacties, waarbij het immuunsysteem continu zachtjes aanstaat) en de consumptie van ultrabewerkt voedsel.7 Dit kan ook weer allerlei kwalen met zich meebrengen. Daarbij is alleen vooralsnog de vraag, in hoeverre is het direct causaal? Veroorzaakt het eten van veel ultrabewerkt voedsel overgewicht, wat allerlei ziektes in de hand werkt, waardoor er laaggradige ontstekingen ontstaan? Of is er buiten overgewicht om meer aan de hand? Stress kan bijvoorbeeld ook laaggradige ontstekingen veroorzaken. En zijn we niet ook allemaal gestresster, waardoor we ook sneller en meer eten?

Het lijkt volgens een recent onderzoek8 dat LQUPFs ook zogeheten pro-inflammatoire eigenschappen hebben, dus dat dit niet geheel aan overgewicht en andere confounders is toe te schrijven. Het feit dat je zoveel suikers, vetten en wat niet al voor de kiezen krijgt, in combinatie met specifieke additieven, zou dus extra negatieve impact kunnen hebben. Op bijvoorbeeld je darmmicrobioom, zo wordt regelmatig getheoretiseerd.

Kanttekening daarbij is wel dat glucosepieken heel normaal zijn en dat er mijns inziens vooral online een ongezonde hyperfocus ligt op de zogenaamde schadelijkheid van glucosepieken en laaggradige ontstekingen, vaak door types die je niet kunnen uitleggen wat een ontsteking dan bijna is. Je krijgt heus geen diabetes als je een keer een wit bolletje hagelslag eet.

Schadelijke stoffen

Dan zijn er nog afzonderlijke stoffen die je kunt aantreffen in LQUPFs, die eventueel schadelijk zouden kunnen zijn, los van al het bovenstaande. Hierover is tegelijkertijd veel discussie.

Denk aan stoffen die ontstaan bij specifieke vorm van bewerking, zoals acrylamide. Dit is een stof die ontstaat tijdens het bakken en zit bijvoorbeeld in friet en koekjes. In dierproeven zien we dat het de kans op kanker verhoogt, bij mensen zijn er nog vraagtekens omtrent de mate van kankerverwekkendheid. Desalniettemin mag het slechts beperkt in bewerkte producten zitten. Daarbij kunnen er ook kleurstoffen of e-nummers in sommige producten zitten waar sommige mensen overgevoelig voor zijn. En komt er in sommige producten bepaalde emulgatoren voor, die weer maagklachten zouden kunnen veroorzaken, maar hier is vooralsnog weinig bewijs voor. Aspartaam wordt ook regelmatig aangehaald, maar is enkel en alleen kankerverwekkend bevonden in dierproeven en hele, hele hoge doses. Dit maakt ultrabewerkt voedsel en specifiek frisdrank met aspartaam dus niet direct kankerverwekkend, maar dat is een concept dat veel online roeptoeters de pet te boven gaat.

De tekst gaat verder onder deze schaamteloze zelfpromotie. Mijn kinderen moeten immers ook (ultrabewerkt) eten.

Geen gezond eten, weinig vezels

Misschien nogal een open deur, maar daarom niet minder belangrijk: als je voornamelijk LQUPFs eet, eet je inherent te weinig voedsel waarin wel allerlei dingen zitten die goed voor je zijn. Bijvoorbeeld bioactieve stoffen in planten, die aantoonbaar gezondheidsvoordelen met zich meebrengen.

Met name vezels zijn hierin belangrijk. Vezels zijn vooralsnog best een mysterieus ding dat we nog niet volledig hebben doorgrond, maar wat we wel weten is dat te weinig vezels binnenkrijgen ook weer gelinkt is aan allerlei ziektebeelden. En laat LQUPFs nou net een belabberde bron van vezels zijn, alle nog niet bekende gevolgen van dien. Ook in de bovenstaande onderzoeken, valt de afwezigheid van vezels op. Door vezels eet je bijvoorbeeld minder snel en door vezels ben je sneller verzadigd.

Wat buiten kijf staat, is dat al deze factoren gevolg zijn van keuzes van de producent. Je kunt ook ultrabewerkte voeding maken waarbij geen van deze factoren een rol spelen op gezondheidsniveau. Het nadeel daarvan is wel dat weinig mensen het zullen kopen.

Dus maakt de fabrikant andere keuzes.

Bevolkingsniveau

Nu we snappen hoe ultrabewerkt voedsel en specifiek LQUPFs impact hebben op ons lichaam, is natuurlijk de vraag: hoe heeft het impact op de bevolking? Hoe beïnvloedt het de volksgezondheid?

Hierbij lopen we gelijk tegen een mankement aan van grootschalige voedselonderzoeken: ze zijn observationeel en leggen geen causaal verband. Wat dus betekent dat je bepaalde factoren over het hoofd kunt zien. Het is bijvoorbeeld heel makkelijk twee grafieken naast elkaar te leggen, die van de productie van UPFs door de tijd en die van stijgend overgewicht bijvoorbeeld. En dan simpelweg te concluderen dat 1+1=2. Toch bewegen we ook met zijn allen een stuk minder dan vroeger, wat ook overgewicht in de hand werkt. Zo eenvoudig is het dus niet.

Daarbij zijn dat soort onderzoeken vaak gebaseerd op vragenlijsten, wat ook weer allerlei problemen met zich meebrengt. Mensen zijn in het algemeen niet bijster goed in dingen herinneren en onderschatten regelmatig de hoeveelheid die ze op een dag hebben gegeten.9

Dat gezegd hebbende, moet je roeien met de riemen die je hebt. Zoals in The Lancet uiteengezet, blijkt ook uit verscheidene onderzoeken10 dat de consumptie van veel ultrabewerkt voedsel wordt gelinkt aan allerlei negatieve gezondheidseffecten. En gezien de beschrijving hierboven, is er ook zeker een plausibel mechanisme dat daaraan ten grondslag ligt.

Hoogleraar James McCormack van de University of British Columbia maakte eerder dit jaar al een mooi overzicht van tien grote overzichtstudies en cohortstudies11 naar UPFs en gezondheidsuitkomsten van de afgelopen vijf jaar. En goot deze in een tabel:

Wat hieruit vooral blijkt: statistisch significante negatieve gezondheidseffecten zie je wanneer minstens 30-40 procent van de totale energie-inname van ultrabewerkt voedsel komt.

Wat hieruit ook blijkt: de dosis maakt het gif. Een beetje ultrabewerkt eten is helemaal niet slecht, zoals ik maar blijf benadrukken. Een koptelefoon die te hard staat is schadelijk voor je hoor, vooral gedurende lange tijd. Maar als ‘m gewoon zacht genoeg zet, is er niks aan de hand.

Maar ook hier alles met een korreltje zout, want het zijn observationele resultaten.

In Nederland eten we dus zeker teveel ultrabewerkt voedsel, als we het door deze bril bekijken.

De echte boosdoeners

Wat nog interessanter is, welke specifieke voeding is nou slecht, volgens de gezondheidsuitkomsten?

Uit drie grote onderzoeken12 die specifiek kijken naar verschillende soorten ultrabewerkt voedsel en o.a. hart-en vaatziekten, kanker en multimorbiditeit, blijkt dat vooral suikerhoudende en kunstmatige gezoete frisdrank en bewerkt vlees een gigantisch aandeel hebben.

En dat andere vormen van ultrabewerkt voedsel juist helemaal niet slecht zijn en zelfs gezond. Bewerkte zuivelproducten, ultrabewerkt brood en ontbijtgranen zijn bijvoorbeeld allemaal gelinkt aan een lager risico op hart- en vaatziekten. Plantaardige vleesvervangers kwamen doorgaans als neutraal uit de bus, dus niet negatief en niet positief. Dus, in vergelijking met vlees en bijvoorbeeld bewerkt vlees, juist weer wel positief.

Zowel light frisdrank als suikerhoudende komen dus als niet best uit de bus rollen, maar alleen al als je uitgaat van het beperken van overgewicht, is light frisdrank natuurlijk een veel betere optie t.o.v. suikerhoudende frisdrank, want er zitten meestal geen of nauwelijks calorieën in. Zo blijkt ook uit tal van onderzoeken.13 Wel moet daarbij weer gezegd worden dat bijvoorbeeld water een nóg betere optie is.

Specifiek

Enfin, kijken we naar deze resultaten, blijkt dat niet zozeer ultrabewerkte voeding an sich de boosdoener is, maar vooral het overtollig eten van LQUPFs en in het bijzonder bewerkt vlees en frisdrank specifiek. Dit is weinig verrassend, want dit zijn nu net producten waarvan nog altijd niet iedereen even goed beseft hoe funest ze zijn, waarbij inmiddels de meesten heus weten dat je niet moet avondeten met een pak koekjes en niet moet ontbijten met een bak supermarkt-tiramisu, behoudens ik in m’n studententijd. Daarbij is er ook nog eens een grote groep aan vlees verknochte mensen, die überhaupt niet willen erkennen dat vlees wel eens ongezond zou kunnen zijn.

Als je dit wil vertalen naar schadelijkheid voor Nederland, denk ik dus dat de eerder genoemde 61 procent erg misleidend is. We eten namelijk veel brood en veel zuivel en zelfs de ultrabewerkte varianten hiervan zijn geassocieerd met positieve gezondheidsresultaten.

Vezels en textuur

Wat verder erg interessant is, is dat een en ander wel met vezels en structuur te maken zou kunnen hebben. In ultrabewerkte voeding komen nauwelijks vezels voor, wat er al voor zorgt dat je er dus meer van eet, maar los daarvan zou ook de manier waarop je vezels binnenkrijgt, en dus de structuur van de voeding, een rol kunnen spelen.

Vezels kunnen ook daar een rol in spelen, want veel vezelrijke voeding, zoals groenten, zaden en noem maar op, slik je niet zomaar door. Daar moet je wel even op kauwen. Daarnaast zorgen vezels er ook voor dat je sneller verzadigd bent, en dus wellicht minder snel eet (al is dit speculatie mijnerzijds).

Hoe dan ook, lijken vezels hier een hele interessante spil te zijn. In vlees en frisdrank zitten bijvoorbeeld geen vezels. Ultrabewerkt brood en ontbijtgranen, ultrabewerkte bewerkte producten die juist zijn gelinkt aan positieve gezondheidsresultaten, zijn juist rijk aan vezels. Natuurlijke producten vol vezels zijn vaak gezond, natuurlijke producten zonder vezels, zoals vlees, minder.

Advies?

Ik geef geen gezondheidsadviezen, want ik ben geen arts, maar als je je zorgen maakt over ultrabewerkt voedsel, zou je dit alles wel kunnen destilleren tot een iets gerichter advies dan “alles met meer dan vier ingrediënten door de gang van de supermarkt gooien”.

Ten eerste: vermijd dus vooral suikerhoudende dranken. Ga voor de light variant, als je per se frisdrank wil. Ten tweede: eet geen bewerkt vlees. Voor de meesten geldt sowieso dat het verstandig is minder vlees te eten vanuit gezondheidsperspectief, maar dat terzijde. Eet in plaats daarvan bijvoorbeeld vleesvervangers. Ja, dan kom je dus bij het ogenschijnlijke tegenstrijdige advies uit om bewerkter te eten voor je gezondheid. In sommige gevallen is de bewerkte variant gewoon aantoonbaar gezonder dan de onbewerkte variant. Nogmaals bewijs dat “ultrabewerkt” geen goede term is.

Als je dan ook nog snoep, koekjes en andere overduidelijk ongezonde producten met mate eet, zit je dagelijkse ultrabewerkte inname al snel onder de dertig procent van het totaal aantal calorieën. Maar dat is uiteraard voor iedereen anders.

Om het nog simpeler te maken, zelfs buiten het domein van ultrabewerkte voeding om: let op je vezels. Zorg dat je dagelijks genoeg vezels binnenkrijgt, mannen 40 gram per dag en vrouwen 30 gram. En dan zou ik verder gewoon wel lekker genieten van een stuk chocola. Want een gezond dieet is uiteindelijk ook een dieet waarbij je van eten geniet.

Om het dus nog simpeler te maken: eet volgens de Schijf van Vijf. Die krijgt tegenwoordig nogal wat te verduren, door sommige influencers die menen verstand te hebben van wetenschap en voeding. In de Schijf van Vijf staan ultrabewerkte producten, dus dat zal wel niet betrouwbaar zijn. Ik mag hopen dat nu duidelijk is waarom dat een volstrekt stompzinnige redenering is die haaks staat op zowel alles wat we weten over voeding, als op gezond verstand en logica an sich.

Maar goed, zelfs een ogenschijnlijk eenvoudig advies als “volg de Schijf van Vijf” is natuurlijk ook makkelijker gezegd dan gedaan. Wat bijvoorbeeld ook blijkt uit de cijfers, is dat mensen die veel ultrabewerkt voedsel eten ook vaker zijn betrokken bij auto-ongelukken. Je leest het goed. Eetgedrag is gedrag en gedrag laat zich niet zomaar gieten in wat vlotte eettips. En wordt natuurlijk ook beïnvloed door factoren als geld.

Daarover alles in een van de volgende afleveringen.

Referenties

Supplementen. Zucht. Poeh. Jemig. Daar gaan we weer.

Grotendeels nutteloos, toch hebben we het maar te slikken met z’n allen.

Producenten laten namelijk, zoals ik in den treure blijf benoemen, geen enkele mogelijkheid onbenut om Jan en alleman en hun moeder poeders en pillen door de strot te duwen.

En dat wordt naarmate er meer aandacht voor komt natuurlijk ook steeds lastiger. Mensen gaan allerlei kritische vragen stellen in de trant van: “Ja, maar waarom dan?” (vrij naar Hans Teeuwen, toen jij nog wel grappig was)

Waar de vitaminegrootgrutters eerst nog doodleuk Arie Boomsma voor een paar ruggen gewoon wat onzin lieten roepen, moeten ze nu iets scherper zijn op hun uitingen. Er wordt wat strenger gereguleerd op verboden claims en mensen willen langzaamaan toch wel weten of het nu toch wel allemaal wel zo nodig is, die extra voedingsstoffen in hun lichaam.

Geen probleem, natuurlijk. De supplementenindustrie is namelijk vooral een marketingmachine en niet zozeer een niche die op gezondheid is gericht of op feiten is gebouwd. En doet simpelweg wat ze altijd al deden, maar nu nog wat scherper, nog wat misleidender, nog wat geniepiger en nog wat kwaadaardiger.

De wetenschapswasstraat

De hele industrie staat of valt bij het geloof van mensen dat ze al die supplementen nodig hebben. Dat ging eerder nog relatief eenvoudig, door bijvoorbeeld simpelweg het nut van bepaalde stoffen in het lichaam op te trommelen. Bij een potje vitamine C-pillen staat bijvoorbeeld dat vitamine C essentieel is voor het immuunsysteem en wat niet al. Zo lijkt het net of je deze pillen dus nodig hebt voor je immuunsysteem. In werkelijkheid heeft vrijwel niemand deze nodig, want vrijwel niemand heeft een tekort aan vitamine C. Je hebt dus geen vitamine C-supplementen nodig. Zoals je ook geen plas benzine in je kofferbak gooit als de tank al vol is, om toch wat harder te rijden.

En anders laat je Arie Boomsma gewoon een “““““persoonlijke””””” vitaminetest promoten, waarbij je allerlei vragen over je leefstijl beantwoordt en er standaard een supplementenregime van minstens zestig euro per maand uit de test komt. Kassa.

Maar hoe zit het met de mensen die dit doorzien? Ben je die dan kwijt als klant? Welnee. Door simpelweg te volharden en te blijven schermen met zogenaamde wetenschappelijke legitimiteit, houd je de toko alsnog prima draaiende.

Read more

Op een paar vlakken kan ik het best met het gros der onzinfluencers eens zijn. Zoals dat we bijvoorbeeld minder ultrabewerkt voedsel zouden moeten eten. En meer verse, onbewerkte producten.

Helaas zijn velen toch weer niet echt zuiver of bijzonder nobel in hun kritiek en slaan ze bijvoorbeeld te ver door. Door bijvoorbeeld ook halvarine en light frisdranken neer te sabelen. Of plantaardige vleesvervangers. Of brood. En snappen de meesten ook niet dat dit vaak een kwestie van gedrag en geld is en niet zomaar even simpelweg een andere keuze maken, omdat iemand zonder shirt aan in de supermarkt zei dat frisdrank troep is.

Hierdoor glijdt de kritiek op de (fabrikanten van) ultrabewerkt voedsel van zeer legitiem af naar jammerlijk stompzinnig.

Om wat misverstanden uit de wereld te helpen, wilde ik een artikel schrijven over ultrabewerkt voedsel, maar er valt zoveel over te vertellen dat ik er een (gratis) serie van heb gemaakt.

Stukken over ultrabewerkt voedsel zullen dus de komende tijd afwisselen met de betaalde nieuwsbrieven.

Dit is deel 1.

Wat is ultrabewerkt voedsel exact?

Ik heb het idee dat veel kritiek, adviezen en algehele communicatie in de online omgeving spaak loopt, doordat de term “ultrabewerkt voedsel” geen adequate term is om de kwaliteit van voedsel mee te duiden. Het is een categorie en geen kwaliteitskeurmerk, maar zo wordt het wel vaak gebruikt.

Let wel: het mijden van ultrabewerkt voedsel, zoals vaak wordt aangeraden, is an sich een uitstekende vuistregel, omdat inmiddels zoveel ultrabewerkt voedsel ronduit ongezond is en we er teveel van eten (dit zal ik met cijfers allemaal nog onderbouwen in de volgende afleveringen). Dus in de praktijk is het dus ergens ook weer wel een kwaliteitskeurmerk, maar dan gaat er wat mij betreft teveel nuance verloren.

Het vermijden van ultrabewerkt voedsel is zo een middel, geen einddoel. Terwijl het door velen ogenschijnlijk wel als einddoel wordt beschouwd. Eet je geen ultrabewerkt voedsel, dan ben je eigenlijk uit de gezondheidsproblemen, zo zou je haast gaan denken. Maar zo simpel is het niet.

Goed, eerst de definitie. Wat is ultrabewerkt voedsel?

Voedsel kun je categoriseren in de mate waarin het bewerkt is. Een banaan is bijvoorbeeld onbewerkt, want er is niks aan gedaan nadat het is geplukt. Je koopt het in de supermarkt in vrijwel dezelfde vorm als dat het uit de natuur is gehaald.

Dit noemen we onbewerkte voeding, ook wel NOVA-1 geclassificeerd. NOVA is een classificatiesysteem dat producten indeelt op basis van bewerkingsgraad. Onder NOVA-1 vallen de eetbare stukken van dieren en planten. Vers fruit, groenten, vis. Eventueel geschild, gewassen of een andere manier minimaal bewerkt. Gepasteuriseerde melk is bijvoorbeeld ook NOVA-1.

NOVA-2 geclassificeerd zijn bijvoorbeeld boter, olie en zout. Dit kunnen producten uit de NOVA-1 categorie zijn, enigszins bewerkt, door ze bijvoorbeeld te persen, drogen of raffineren. Ze worden gebruikt voor het bereiden van voeding of als smaakmaker, maar zijn doorgaans niet de producten waar je het gros van je calorieën uit haalt.

Minimaal bewerkte voeding valt onder NOVA-3. Denk aan ambachtelijk brood, ingeblikt fruit. Producten die je krijgt door voeding uit NOVA-1 en NOVA-2 te combineren, meestal 2 à 3 ingrediënten.

En dan belanden we bij NOVA-4, ofwel ultrabewerkt voedsel. Dit is voeding die flink bewerkt is door bepaalde industriële processen, met meerdere ingrediënten. Het onbewerkte deel van de voeding is er vaak nauwelijks meer in te herkennen en er zijn ter houdbaarheid of smaak vaak dingen toegevoegd zoals zoetstoffen, bindmiddel of emulgatoren. Het zijn producten die je doorgaans niet zo snel in de keuken zelf kan bereiden, zeg maar.

In deze categorie vallen chips, frisdrank, bepaalde soorten brood, koek, burgers, friet, drinkyoghurt, vissticks, vleeswaren, koekjes, et cetera. Veel dingen die in het algemeen al dus als ongezond worden beschouwd.

Wat is er mis met (de term) ultrabewerkte voeding?

Voeding uit deze categorie is doorgaans funest voor onze gezondheid. In grote lijnen doordat het in de regel tjokvol zit met bestanddelen die in overvloed slecht voor je zijn, zoals zout, verzadigde vetten en suiker. Deze maken wel dat het lekker smaakt en je er snel naar grijpt. Ook zitten er meestal weinig vezels in dit soort producten, waardoor het weinig verzadigd en je het dus kan blijven eten.

Dat zien we ook in bijvoorbeeld een kleine randomized controlled trial, waarbij deelnemers twee weken lang ultrabewerkt voedsel te eten kregen en daarna twee weken lang alleen onbewerkt voedsel. Ze mochten zoveel eten als ze wilden. De resultaten: bij een dieet van ultrabewerkt voedsel werd gemiddeld 500 (!) calorieën per dag meer gegeten.1

Dit lijkt een uitstekende verklaring voor het overgewicht in Nederland en andere westerse landen. De supermarkten liggen vol met ultrabewerkte producten, dus dat eten we gewoon te veel. Dit is echter slechts een deel van het verhaal.

Er zijn namelijk ook ultrabewerkte producten die in onderzoeken positieve gezondheidsuitkomsten laten zien, zoals halvarine ten opzichte van roomboter. Of bijvoorbeeld light frisdrank, wat in het kader van overgewicht een betere keuze is dan een minder bewerkte vorm van frisdrank die wel veel meer suiker bevat. Of bepaalde plantaardige vleesvervangers. Deze worden in het kielzog van de zeer terechte kritiek op slechte ultrabewerkte voeding ook onder schot genomen, terwijl ze ook deel kunnen zijn van de oplossing. In een aparte aflevering van deze serie zal ik een aantal van dit soort voorbeelden uitlichten.

Er moet dus een onderscheid worden gemaakt in bewerkte en ultrabewerkte producten die slecht voor je zijn en de (ultra-)bewerkte voeding die juist gezondheidsvoordelen met zich meebrengen, zoals halvarine en bepaalde plantaardige vleesvervangers. En dit is er in dit systeem helaas niet.

Wat dus eigenlijk betekent, dat de term “ultrabewerkt voedsel” an sich niet een goede term is om voedsel mee te kwalificeren, maar enkel om het mee te categoriseren.

Dit blijkt ook uit een onderzoek2 waarbij verscheidene voedingsspecialisten werd gevraagd allerlei producten in te delen volgens het NOVA-systeem er voor veel producten geen sprake was van consistente classificaties.

S-voedsel

Anthony Warner, online bekend als blogger The Angry Chef, maakt de vergelijking met het S-dieet in een blogpost die ik niet vaak genoeg aan kan raden. Ik herhaal zijn redenering even hier, omdat ik zelf ook niet met een betere vergelijking op de proppen kan komen.

Stel je eens een dieet voor waarbij je elk product dat begint met de letter “S” vermijdt.

Een totaal arbitraire en stompzinnige categorisering, zou je terecht denken. Toch zou je best wat bewijs kunnen vinden dat S-voedsel funest is voor de gezondheid. Dingen als sugar, salt, sausages en satured fats (suiker, zout, worst en verzadigde vetten) vallen bijvoorbeeld in die categorie. In het Nederlands kun je daar bijvoorbeeld snoep, sinas en sambuca aan toevoegen.

De categorie S-voedsel is zo groot dat er altijd wel wat in valt te vinden dat “slecht” is (al moet hier ook weer de kanttekening bij worden gemaakt dat geen enkel voedselproduct op zichzelf slecht is, maar vooral in overvloed slecht”).

En er is ook genoeg in te vinden wat “goed” is. Zo zul je er ook dingen in vinden als soja, sushi, spinazie, soep, selderij, sinaasappel. En specerijen, zoals saffraan en sesam.

De categorie is juist daardoor, in de context van gezondheid, ronduit waardeloos. En dat is niet zo gek, want of een voedselproduct begint met de letter “S”, zegt natuurlijk niets over de samenstelling ervan. Logisch.

Hevel deze hele redenering nu eens over naar de categorie ultrabewerkt voedsel.

In die categorie vallen bijvoorbeeld suikerhoudende frisdrank, alcohol en bewerkt vlees. Allemaal producten die aantoonbaar slecht zijn voor de gezondheid.

Maar ook volkoren brood is soms ultrabewerkt. En plantaardige vleesvervangers en halvarine. Producten met volop bewezen gezondheidsvoordelen. Door bewerking kan eten langer houdbaar worden gemaakt, gezond eten iets lekkerder, maar ook lekker eten iets gezonder.

Ultrabewerkt voedsel is dus niet inherent slecht. Het feit dat het ultrabewerkt is, maakt niet dat het automatisch ongezond is, zoals het feit dat iets met de letter “S” begint dat ook niet is. En juist daarom een verkeerde term in de discussie over gezondheid. Al snap ik dat het feit dat het bewerkt is, natuurlijk meer van doen heeft met het eten zelf dan de beginletter. En dat S-voedsel een extremer voorbeeld is, aangezien veel ultrabewerkt voedsel wel aantoonbaar slecht is.

Overigens, even een kleine zijsprong: dit vinden de gezondheidsgoeroes die ultrabewerkt voedsel aanhoudend neersabelen overigens zelf stiekem ook. Zij verdienen vaak vooral aan de verkoop van voedingssupplementen en die zakjes en potjes groeien vooralsnog niet aan bomen. Ineens is het gegeven dat iets ultrabewerkt is dan toch niet meer zo relevant. Maar goed.

Er is ook hier wel een kanttekening te maken, zo genuanceerd is het helaas. Kijk je bijvoorbeeld naar brood, kan dat in het geval dat het ultrabewerkt is (zogenaamde NOVA-4 classificatie) ook betekenen dat er toevoegingen zijn gedaan om het langer houdbaar te maken, zoals bepaalde emulgatoren, die toch minder goed voor de gezondheid zijn op lange termijn. Maakt dat de eigenschap “ultrabewerkt” dan ook inherent “ongezond”? Dat is een betoog dat je kunt houden, maar het ligt toch echt aan hetgeen wat wordt toegevoegd en niet aan het toevoegen zelf.

In de praktijk is de toevoeging zelf dus vaak niet goed, omdat voedselfabrikanten zich meer focussen op hoe we zoveel mogelijk van hun goederen kopen dan op hoe gezond deze goederen zijn. En zelfs onderzoek doen naar het zogeheten bliss point: de ideale combi van suiker, zout en vet, waardoor je maximale smaaksensatie ervaart en blijft schransen.

Industrieën

Voordat mensen dus gaan roepen dat ik hier ten onrechte de voedselindustrie verdedig, omdat ik de kritiek op ultrabewerkte producten enigszins nuanceer: het is juist andersom. Het feit dat we voedsel kunnen bewerken heeft enorm veel voordelen, want het kan voeding houdbaarder en veiliger maken. En lekkere voeding gezonder en vice versa. Maar juist door de voedselindustrie is het een enorme zooi geworden, door de focus is te leggen op kwantiteit, niet kwaliteit. Waardoor, naast een achteruithollende volksgezondheid, het bewerken van voedsel synoniem is geworden voor ongezond. Het is dus eigenlijk een extra verwijt naar de industrie.

Maar goed, net als bij de farmaceutische industrie en de welzijnsindustrie, is dat inherent aan de kapitalistische prikkel: het gaat niet meer om goede voeding maken en het daadwerkelijke welzijn van Nederlanders, maar zoveel mogelijk verkopen.

Vanuit de voedselindustrie is er ook kritiek op de NOVA-classificering, die volgens lobbyisten misleidend zou zijn en wat niet al. Ja, huil me een rivier van cola. Hoewel ik, zoals boven beschreven, zeker denk dat het niet een volledig beeld geeft van hoe goed en gezond producten zijn, is het wel het meest adequate systeem dat we hebben om de mate van bewerking van producten te duiden en geeft deze classificatie wetenschappers wereldwijd kaders om onderzoek te doen naar dit soort producten. Zo eerlijk moeten we ook zijn. Er is ook geen beter alternatief voor handen.

Ik ben dus an sich niet tegen de NOVA-classificatie en de term “ultrabewerkt voedsel”, ik denk alleen dat we er iets genuanceerder en gerichter over moeten communiceren. Door almaar te roepen dat bewerkt voedsel an sich de duivel is zonder verdere toelichting, verdwijnt de broodnodige nuance en wordt het voor de meesten juist minder duidelijk wat wel en niet gezond is. En wordt mensen onnodig angst aangepraat. Het is zelfs zo erg dat mensen met wie ik in gesprek ga Het Voedingscentrum niet meer serieus nemen, omdat er ook bewerkte producten in de Schijf van Vijf staan. Dan schieten we dus volledig het doel voorbij.

Daarbij wordt er zo ook nog eens volledig voorbijgegaan aan de agrolobby en de gezondheidsimpact van bijvoorbeeld vlees. Dat is ook iets dat mensen liever niet willen horen, maar onbewerkt rood vlees lijkt in dit systeem, als je de onderzoeken naar ultrabewerkt voedsel met gezondheidsuitkomsten ernaast legt, helemaal niet zo slecht voor je. Het is immers onbewerkt. Maar het is dus wel slecht voor je.

Sterker nog, als je enkel onbewerkt voedsel eet, zou je ook gewoon zomaar bij het carnivoor dieet uit kunnen komen. Maar dat is dus juist hartstikke ongezond. En dan hebben we het nog niet eens gehad over hoe de vleeslobby wetenschap misbruikt en onzin over de gezondheidsvoordelen van vlees probeert te pushen.

Hierover schreef ik eerder een analyse:

Ultrabewerkt is dus niet altijd ongezond en onbewerkt is dus niet altijd gezond. Een lastige nuance die voor veel mensen moeilijk is te verteren.

Volgende keer

Hoe schadelijk ultrabewerkt eten in de praktijk is, op individueel vlak én bevolkingsniveau, behandel ik in het volgende deel, op basis van uiteraard de laatste onderzoeken en inzichten. Zoals het recente drieluik van The Lancet.3

Een tipje van de sluier: het zijn vooral specifieke producten die ultrabewerkt zijn, die daadwerkelijk de dikmaker en dus de boosdoener zijn, zoals bewerkt vlees en frisdrank. Wat het verhaal hierboven onderschrijft: de term “ultrabewerkt” is deels ontoereikend als stempel voor hoe gezond of ongezond voeding is. Het is een categorie, geen adequate graad voor voedselkwaliteit, hoewel ultrabewerkte voeding in veel gevallen wel te wensen over laat qua hoe voedzaam en gezond het is.

Wat wel blijkt, is dat het allemaal een stuk genuanceerder is dan dat we online en in de media lezen.

Referenties

We gaan vrolijk verder met het analyseren van krakkemikkige onderzoeken naar vaccinaties. Naast de twee eerder behandelde onderzoeken in het eerste deel, behandelen we een onderzoek van een kinderarts dat is ingetrokken en een onderzoek naar miljoenen Koreanen dat helemaal niet slecht is, maar gewoon massaal verkeerd wordt geïnterpreteerd.

Tot slot een lachwekkend onderzoek naar coronavaccinatie en autopsies, van een stel verkapte supplementenschuivers dat uiteraard ook uiteindelijk is ingetrokken.

3. Een turfende kinderarts

Anti-vaxxer James Lyons-Weiler en kinderarts Paul Thomas bestudeerden de gegevens van de kinderen in de praktijk van laatstgenoemde en kwamen tot de conclusie dat gevaccineerde kinderen door de bank genomen meer last hebben van aandoeningen. Dat publiceerde hij in een paper1 dat later werd ingetrokken.

Het feit alleen al dat het werd ingetrokken, wordt door de minder heldere lichten aan het online firmament al snel geïnterpreteerd als dat hij werd gemuilkorfd. Zoals deze Jorn Bosma.

De opzet

Het onderzoek is een retrospectieve analyse van elektronische patiëntendossiers van kinderen uit dus een enkele pediatrische praktijk. Hierbij zijn dossiers van kinderen meegenomen die tussen 1 juni 2008 en 27 januari 2019 en waarbij het eerste contactmoment voordat het kind zestig dagen oud was plaatsvond en het laatst contactmoment nadat het kind zestig dagen oud was. Daarbij moest de vaccinatiestatus logischerwijs bekend zijn, dus kinderen zonder bruikbare vaccinatiedata werden uitgesloten. Er werd niet gefilterd op aandoeningen of leeftijd of geslacht.

Read more

Onzinfluencers die online onzin over vaccinaties rondpompen, het is inmiddels vaste prik.

En dat is niet zo verrassend.

Eerste vaccinatie

Dr. Edward Jenner ontwikkelde eind achttiende eeuw de eerste succesvolle vaccinatie. Hij zag dat er veel gelijkenissen waren tussen de koeien- en mensenpokken en ontdekte dat mensen immuun voor het pokkenvirus werden na besmetting met de koeienpokken.

Een fantastische uitvinding, maar toen al was niet iedereen even enthousiast. De eerste critici, onzinfluencers avant la lettre, lieten al snel van zich horen en beweerden bijvoorbeeld dat het koeienpokkenvirus ervoor zou kunnen zorgen dat mensen allerlei eigenschappen zouden krijgen van een koe. Zoals een aangegroeid uier of iets in die trant. In bovenstaande spotprent van cartoonist James Gillray nog eens heerlijk geridiculiseerd.

Vaccinaties gingen van begin af aan al gepaard met vaccinatieangst.

Angst zaaien, ellende oogsten

Vandaag de dag is het gelukkig makkelijker dan ooit tevoren angst te zaaien over de belangrijkste en effectiefste interventie ter bevordering van de volksgezondheid sinds de invoering van schoon drinkwater. We zijn immers, in tegenstelling tot de mensen die eind achttiende eeuw leefden, gezegend met de voordelen van social media. Aangezien steeds meer mensen daar hun gezondheidsadvies vandaan halen, zijn er ook steeds meer rabiate antivaxxers actief, die continu onzin verspreiden om mensen maar bij de prik weg te houden.

En dat werkt als een tierelier.

Zo was er in Europa vorig jaar sprake van het hoogste aantal mazelengevallen in 25 jaar.1 En in Nederland is er dit jaar ook al sprake van het hoogste aantal in ruim tien jaar. En natuurlijk een volledig onnodig sterfgeval. Het treffendst wordt de piek in de normalisatie van anti-vaxx onzin geïllustreerd door het gegeven dat Robert F. Kennedy Jr., gepassioneerd anti-vaxxer en all round halvegare, inmiddels minister van Volksgezondheid is in de Verenigde Staten.

Vaccinatieangst zaaien kan bijvoorbeeld door te roepen dat er stoffen in vaccins zitten die zogenaamd schadelijk zouden zijn, zoals kwik of formaldehyde. Deze stoffen zitten er inderdaad in, maar in volledig veilige doses. Er zit bijvoorbeeld meer kwik (van een “gevaarlijkere” variant) in een blikje tonijn dan in een vaccin en je lichaam maakt grofweg 400.000 keer zoveel formaldehyde zelf aan als dat er in een vaccin zit. Dat soort cijfers doen er vaak niet meer toe, want een gepanikeerd mens luistert voor geen.

Een andere manier is door belabberde onderzoeken rond te pompen die zogenaamd zouden aantonen dat vaccins hartstikke gevaarlijk zijn. Voordeel is dat dit ook nog eens hartstikke legitiem en wetenschappelijk lijkt. Pak aan, blinde schapen die altijd de wetenschap volgen! Helaas vallen dit soort onderzoeken na snufje kritisch denken in de regel hopeloos uiteen.

Ik ben de afgelopen jaren flink wat onderzoeken van dat allooi tegengekomen. In antivaccinatiekringen wordt er gretig mee rondgestrooid door zogenaamd kritisch denkers, maar de onderzoeken zijn ofwel geen knip voor de neus waard ofwel hopeloos verkeerd geïnterpreteerd.

Ik bespreek in deze en de volgende (betaalde) nieuwsbrief vijf van zulke vaccinatieonderzoeken, zowel oud als nieuw, die nogal wat stof deden of doen opwaaien en die gezamenlijk een prima beeld geven van hoe sommige onderzoekers te kwader trouw op zoek zijn naar een conclusie. En hoe sommige onderzoeken verder uitstekend zijn, maar toch worden verdraaid door malicieuze influencers en andersoortige anti-vaxxers. Waar de volgers weer blind voor vallen.

Haaien

Wat belangrijk is om te onthouden bij het lezen van dit soort onderzoeken en eigenlijk ook in het algemeen, is dat correlatie geen causaliteit is.

Groepen van gevaccineerde en ongevaccineerde kinderen worden bijvoorbeeld met elkaar vergeleken en dan blijkt dat er meer ziektebeelden zijn in de eerste groep. Kortom: vaccinaties zijn schadelijk! Maar zo werkt het dus niet.

Altijd zijn er wel een paar nuttige nitwits die dit verdraaien tot een direct oorzakelijk verband, om daar vervolgens online herrie mee te schoppen. En het werkt, want als je de cijfers zo presenteert, lijkt het meestal best plausibel. Wat het beeld in sommige hoofden van een prik die allerlei ellende veroorzaakt weer versterkt. Onze hersenen leggen immers graag verbanden die er niet zijn.

Maar bij zulke onderzoeken is sprake van correlatie en dus niet direct causaliteit, zoals blijkbaar tot in den treure uitgelegd moet worden. Met bijvoorbeeld het klassieke voorbeeld van haaienbeten en ijs. De hoeveelheid haaienbeten correleert met ijsconsumptie.

Betekent dit dat haaien mensen die softijs hebben gegeten kunnen ruiken of iets dergelijks? Geenszins, er is gewoon een onderliggende aanjager: mooi weer in de zomermaanden, wanneer mensen dus eerder een ijsje kopen én sneller de zee in gaan, waardoor de kans op een haaienbeet toeneemt.

En dat mooie weer noemen we een zogeheten confounder, ofwel een verstorende factor.

En als je het over vaccinaties hebt, zijn er nogal wat verstorende factoren. Zowel in statistische zin, als in de vorm van sluwe charlatans.

Lees maar even mee.

1. An Inconvenient Study

An Inconvenient Study is een onlangs verschenen documentaire over een vaccinatieonderzoek2 afkomstig van de Henry Ford Health organisatie, dat volgens de documentairemakers door de overheid de kop in wordt gedrukt, omdat “het volk” de resultaten niet zou mogen weten. Vandaar de sappige titel.

Het onderzoek is niet peerreviewed en nergens gepubliceerd, omdat het ook volgens Henry Ford Health zelf weinig soeps is. Een woordvoerder heeft bijvoorbeeld openlijk uitgelegd dat het onderzoek niet is gepubliceerd, omdat het niet aan de wetenschappelijke standaard van zorgvuldigheid voldoet.3

Bij een hoorzitting in de VS beweerde senator Ron Johnson en getuige Aaron Siri, die advocaat is van minister van Volksgezondheid c.q. totaalmalloot RFK Jr. en het anti-vaxx bullshitbastion Informed Consent Action Network (ICAN), echter iets anders. Namelijk dat het onderzoek nooit is aangeboden bij een tijdschrift, omdat de auteurs dan zogenaamd hun baan zouden verliezen, vanwege de zogenaamd baanbrekende resultaten.

De opzet

In het onderzoek werden gegevens die zijn bijgehouden door het Henry Ford Health van 18468 kinderen, geboren tussen 2000 en 2016, onder de loep genomen. Hiervan hebben 16511 minstens één vaccinatie gehad en 1957 geen enkele.

Deze twee groepen werden vergeleken op basis van allerlei gezondheidsuitkomsten, o.a. autoimmuunziektes, autisme, ADHD, maar ook allerlei ontwikkelingsbeperkingen, zoals leer- en gedragsstoornissen.

De resultaten

De ronkende kop liet zichzelf schrijven: uit de data zou blijken dat gevaccineerde kinderen gemiddeld 2,5 keer meer kans maken op chronische aandoeningen dan ongevaccineerde kinderen. We lezen: “Vaccine exposure in children was associated with increased risk of developing a chronic health disorder.”

Iemand die zonder enige voorkennis dit leest, zal geheel begrijpelijk denken dat vaccins dan maar beter vermeden kunnen worden.

De onzin

Die conclusie kun je echter helemaal niet trekken uit de data, vanwege alleen al één gigantisch mankement. Een mankement waarvan iedereen snapt dat het funest is voor de conclusie en die daarom dus hoogstwaarschijnlijk moedwillig wordt weggemoffeld door anti-vaxxers die dit te kwader trouw rondpompen.

Namelijk, dat de gegevens van ongevaccineerde kinderen veel korter zijn bijgehouden. De data van een kwart van de ongevaccineerde kinderen stoppen voordat het kind zes maanden oud is. De gegevens van de helft van de kinderen stoppen voor 15 maanden en slechts een kwart werd nog bijgehouden na de derde verjaardag.

Dat is, verrassing, veel te kort voor bepaalde aandoeningen om zich te ontwikkelen. Ter vergelijking: bij de gevaccineerde kinderen loopt de data van 75 procent nog voorbij 15 maanden, meer dan de helft voorbij 2,5 jaar en bijna een kwart voorbij de zesde verjaardag.

Ja, dan is de kans aanwezig dat bepaalde aandoeningen zich ontwikkelen en worden gedetecteerd. Als ik twee auto’s vergelijk, waarvan ik er eentje een jaar gebruik en daarna nooit meer aanraak en de andere 10 jaar, en vervolgens merk ik bij de laatste auto dat er wat mankementen zijn en dat er onderhoud nodig is, betekent dat niet dat de eerste auto een veel betere koop is, die veel minder mankementen heeft.

Dat was niet het enige dat eraan schort.

Een factor waar bij dit soort onderzoeken nooit rekening mee wordt gehouden, is dat gevaccineerde kinderen vaker door hun ouders mee worden geleurd naar de dokter voor reguliere checks. Het is haast alsof ouders die hun kinderen vaccineren, zich verantwoordelijk voelen voor de gezondheid van hun kinderen. Ongevaccineerde kinderen zien minder vaak een dokter en worden dus ook minder vaak gediagnosticeerd met eventuele aandoeningen die ze hebben.

Het gaat hier dus om diagnoses, niet om de daadwerkelijke aandoening. Dit wordt detection bias genoemd en dit zagen we daadwerkelijk terug in de gegevens van het Henry Ford Health. Gevaccineerde kinderen gingen gemiddeld zeven keer per jaar naar de dokter, ongevaccineerde kinderen tweemaal. Door de auteurs is overigens wel aangegeven dat dit inderdaad een beperking is van de studie. Maar het is meer dan slechts een beperking: het maakt de resultaten volstrekt onbetrouwbaar, tenzij je ervoor corrigeert, wat niet is gebeurd.

In het algemeen kun je stellen, en dit is een terugkerend thema en heel belangrijk om te onthouden bij elk onderzoek dat je zult tegenkomen:

Het verschil tussen een groep gevaccineerden en een groep ongevaccineerden is niet enkel en alleen het vaccin.

Allerlei andere factoren kunnen aan de keuze om te vaccineren ten grondslag liggen, wat weer allerlei ander gedrag aanstuurt. Zoals dus bijvoorbeeld, in het geval van kinderen, hoe vaak een kind de dokter ziet. Dit noemen we zoals gezegd confounders, verstorende factoren.

Elk onderzoek dat gezondheidsuitkomsten vergelijkt tussen een cohort gevaccineerde volwassenen/kinderen en een cohort ongevaccineerden, kampt met dit probleem. Idealiter zou je een dergelijke vergelijking maken met een gerandomiseerd blind onderzoek, waarbij er dus een groep proefpersonen het vaccin krijgt en een andere groep het placebo, maar dan loop je tegen een ethisch probleem op: dan geef je mensen of zelfs kinderen in een controlegroep het gevaar dat ze ziektes krijgen waartegen ze beschermd zouden zijn met een vaccin.

Dus het vergelijken van cohorten van gevaccineerden en ongevaccineerden is in de kern geen slecht idee, want je moet roeien met de riemen de je hebt, mits je dus statistisch zuiver te werk gaat en alle factoren meeneemt. Wat in de regel niet gebeurt bij dit soort vaccinatiekritische papers. En ook niet bij deze.

Kortom, zo inconvenient is deze study dus helemaal niet. Er is wat data verzameld die eigenlijk niet zoveel zeggen, tenzij je een leek bent. Of een te kwader trouw agitator. En sowieso kun je je natuurlijk afvragen wat het zegt als een onderzoek niet peer-reviewed in een tijdschrift wordt gepubliceerd, maar wel in een zogenaamd kritische documentaire.

2. De Andrew Wakefield klassieker

Het beruchte onderzoek4 uit 1998 van Andrew Wakefield was het startschot voor veel anti-vaxx ellende van vandaag de dag.

Het onderzoek zou aantonen dat vaccinaties autisme bij kinderen veroorzaken en is door vele vaccinatiesceptici gebruikt om twijfels te zaaien over met name kindervaccinaties.

Zo ook door pornoactrice Jenna Jameson, die naast haar werk voor de camera ook gepassioneerd antivaxxer en er niet voor terugdeinst haar bereik te gebruiken om stompzinnige complotten te verspreiden.

Hoewel het onderzoek inmiddels is ingetrokken, wordt het nog altijd gretig rondgepompt als “““bewijs””” dat vaccins autisme veroorzaken. Volgens sommigen is Wakefield er zelfs verantwoordelijk voor de flinke daling van vaccinaties in de jaren 2000 in Groot-Brittannië.

De opzet

Twaalf kinderen werden onderzocht door Wakefield en zijn collega’s, om een verband te vinden het BMR-vaccin en autisme. De klachten werden in kaart gebracht in samenwerking met de ouders en Wakefield onderzocht daarbij o.a. de darmen van de kinderen.

De resultaten

Acht van de twaalf kinderen ontwikkelden volgens hun ouders enkele dagen tot weken na de vaccinatie symptomen van autisme. Bij elf van de kinderen zouden in de darmen ontstekingen of afwijkingen zijn gevonden, die Wakefield zelfs een nieuwe naam had gegeven: autistic enterocolitis ofwel autismegerelateerde darmontstekingen.

Op basis van deze observaties concludeerde Wakefield dat er een verband bestaat tussen het BMR-vaccin, darmontstekingen en autisme.

De onzin

Twaalf proefpersonen is al bijzonder weinig, maar deze kinderen waren specifiek geselecteerd omdat ze al klachten hadden. Hier is dus geen sprake van een betrouwbare steekproef, maar van een gigantische selectiebias, wat het geheel al onbetrouwbaar maakt.

Alsof je bewust op zoek gaat naar mensen die kleurenblind zijn en binnen die groep een selectie maakt van mensen die in juni of juli geboren. Stel dat dat 12 mensen zijn. Vervolgens schrijf je in een rapport over 12 mensen met kleurenblindheid, allemaal warempel in juni of juli geboren. Conclusie: het sterrenbeeld Kreeft veroorzaakt kleurenblindheid. Zo werkt het natuurlijk niet.

Daarbij is er heel creatief omgesprongen met het koppelen van klachten aan het vaccin, waarbij sommige klachten nogal vaag (behavioural symptoms) zijn en vaak uit herinnering zijn neergepend. Wat weer allerlei problemen met zich meebrengt. Want hoe betrouwbaar is dat? En in hoeverre zijn de ouders an sich niet al kritisch naar vaccins, waardoor ze scherper zijn op de klachten ná vaccinatie dan op dezelfde soort klachten die zich misschien wel op een ander moment hadden geopenbaard?

Zeer terechte vragen, die ook kritische journalisten hadden na publicatie en na even flink graven bleek later dat aan vrijwel alle data is gemorreld. Gegevens waren verzonnen, verdraaid of achterwege gelaten, allemaal om tot de gewenste conclusie te komen.

Zo stelde een vader van een van de kinderen in het onderzoek, dat klachten waren aangesterkt en dat er zelfs was gesjoemeld met de tijdslijn van de klachten om het beter te laten passen bij het idee dat vaccins de boosdoener zijn. De vader zelf is er overigens alsnog van overtuigd dat de klachten die zijn zoon heeft toe zijn te schrijven aan het vaccin.

Daarbij bleek na navraag ook dat sommige kinderen al klachten hadden voorafgaand aan de vaccinatie, wat niet duidelijk is in de gegevens van het paper. Bij kind 1 waren er officieel klachten geregistreerd toen hij 9 maanden en 15 maanden oud was. Het vaccin is bij 12 maanden gegeven. In de dataset staat echter dat de eerste symptomen een week na vaccinatie verschenen.

Dit is gefabriceerd door een van de auteurs, door met gerichte vragen de moeder onder druk te zetten om te zeggen dat het kind pak 'm beet een week na vaccinatie misschien wel een beetje pips zag. De vaccinatie had op moment van ondervraging 2,5 jaar geleden plaatsgevonden. Kind 4 en 8 hadden ook al ver voor vaccinatie problemen, die door Wakefield en zijn collega’s onder het tapijt zijn geschoven. En zo kunnen we nog wel even doorgaan.5

Ook bleek dat Wakefield financiële steun had ontvangen van advocaten die bezig waren met rechtszaken tegen vaccinproducenten. In totaal zo’n 430.000 pond gedurende twee jaar. 6

Het onderzoek is in 2010 ingetrokken en Wakefield werd geschrapt uit het artsenregister. In 2011 bleek zelfs dat hij ten tijde van het onderzoek werkte aan een alternatief vaccin met de vader van een van de onderzochte kinderen en dat het onderzoek zou helpen om het bestaande vaccin in diskrediet te brengen. Gelukkig leeft hij in een tijd waarin RFK Jr. dus minister is van Volksgezondheid in de Verenigde Staten en is hij door hem weer in de armen gesloten. Dat scheelt.

Er zijn gigantische stapels bewijs7 8 9 10 11 12 dat vaccins geen autisme veroorzaken, toch blijft dit hardnekkige fabeltje almaar de ronde doen.

Net als het fabeltje dat vaccins turbokanker zouden veroorzaken of zelfs voor oversterfte zouden zorgen. Op een aantal onderzoeken die dat zogenaamd zouden bewijzen, ga ik in in het volgende deel.

Zo las ik onlangs een artikel van Nieuwsuur, dat kopte “Nederlandse universiteiten schuwen debat met andersdenkenden”, waarover ook een item is gemaakt in de uitzending van het tv-programma.1

Een nogal ridicule kop voor een even ridicuul artikel, dat desalniettemin erg treffend het huidige maatschappelijke debat over wetenschap illustreert.

We lezen:

Ja, de academische vrijheid staat ontegenzeggelijk onder druk, zo blijkt uit de Academic Freedom Index, waar we zijn gezakt van 0,92 in 2018 naar 0,76 in 2024.2 De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) beaamt dat deze vrijheid onder druk staat.3

Maar wat lezen we dan, zoals de kop al verraadt? Dat deze vrijheid onder druk zou staan omdat universiteiten dus te weinig ruimte laten voor andersdenkenden, waarbij we andersdenkenden ongeveer kunnen interpreteren als mensen die niet links genoeg zouden zijn voor de lokale status quo.

Met als kers op de schijtsorbet een Thierry Baudet, die leeg mag lopen over hoe hij niet meer wordt uitgenodigd op universiteiten om te debatteren:

Read more

Sterker nog, vaccins zouden zomaar kwaad kunnen doen, als je een paar uit de duim gezogen horrorverhalen over vaccinatieschade zou geloven. Tel daarbij op wat stevig rondgepompte kolder over zogenaamd schadelijke stoffen in vaccins en daar gaat je dekkingsgraad.

Alsof een groep mensen ineens op de barricaden gaat om te protesteren tegen dijken, want er zijn toch nauwelijks overstromingen meer. Laatst viel er iemand op een dijk van zijn fiets en brak zijn arm. Weg met de dijken!

En ook weg met schoon drinkwater! De enige moderniteit die meer levens heeft gered dan vaccinaties. Weg ermee. Want tja, campylobacterbesmettingen en cholera komen nauwelijks voor in Nederland. Bovendien: waarom zou je het schone drinkwater van de overheid vertrouwen? Laatst verslikte mijn buurman zich in kraanwater, dus kraanwater is gevaarlijk.

Het jammere aan dit soort vergelijkingen tussen vaccinaties en andere moderne, levensreddende uitvindingen, is dat ze exact mank gaan op een cruciaal punt: lichamelijke integriteit. Voor schoon water en voor de dijken hoef je geen naald in je arm te zetten. Naalden in armen zijn eng. Er zitten ook nog eens allerlei stoffen in waar de meeste mensen geen verstand van hebben, dus waar ze doodsimpel bang voor zijn te maken. “Oei, er zit formaldehyde in vaccins en dat is giftig!” Ja, dat is in grote hoeveelheden giftig, maar in een gemiddelde peer zit minstens honderd keer zoveel formaldehyde.

Vaccins hebben wat dat betreft een beetje een imagoprobleem.

Mazelen

Zo kan het dat de mazelen een onverwachte comeback heeft gemaakt. Terug van weggeweest zag de virusziekte de laatste jaren zijn kans schoon om her en der flink huis te houden. Bij tijd van schrijven zijn er in Nederland dit jaar, 2025, 469 gevallen gemeld. In april 2023 overleed er zelfs een meisje aan de mazelen in het Radboud UMC. Volstrekt onnodig. Wereldwijd overleden er dat jaar maar liefst 107.000 mensen aan de mazelen. In gebieden waar ze een moord zouden plegen voor een vaccinatie die bij ons gratis wordt uitgedeeld.

Een paar maanden geleden was het helaas weer raak. De 28-jarige Max Muijtjens werd doodziek na een infectie, vanwege een verzwakt immuunsysteem ten gevolge van een stamceltransplantatie ter behandeling van leukemie. Het werd hem fataal. Een even onnodig als hartverscheurend sterfgeval ten gevolge van een mazeleninfectie.

Vaccineren als morele plicht

Zijn vader, Pascal, schreef een open brief, om aandacht te krijgen voor het nut van vaccinaties. Hij stelt dat vaccineren een morele plicht is en ik ben het er roerend mee eens:

Ik heb deze met zijn toestemming ook geplaatst op Instagram en hoewel ik nog ergens de vergeefse hoop had dat het dit keer anders zou zijn, resulteerde ook dit weer in zogenaamd kritische vragen van allerlei zelfbenoemd virologen, immunologen en vaccinatiedeskundigen. Opgewarmde prakjes als “maar waarom zou ik moeten vaccineren als het vaccin jou al beschermt?” werden weer vrolijk schaamteloos geserveerd aan een lopend digitaal buffet van gecultiveerde onwetendheid. Er staan dan wel vraagtekens achter, maar het zijn natuurlijk geen vragen. Meer te kwader trouw op tafel gekwakte meningen, die vooral het totale gebrek aan kennis en kunde van de steller c.q. kwakker illustreren.

Want iedereen met een beetje verstand van vaccins, weet dat bij een adequate dekkingsgraad, de betreffende besmetting niet plaats had hoeven vinden, omdat het virus dan simpelweg de kans niet had gehad om over te springen van mens tot mens tot aan uiteindelijk Max. Dat is het mooie aan vaccineren. Niet iedereen hoeft het te doen om die nare ziektes buiten de deur te houden. Zoals in de bovenstaande brief staat: wie niet meedoet aan het vaccineren, kiest er impliciet voor om allerlei ziektes te verspreiden waar we allang van af hadden kunnen zijn.

Vaccineren doe je niet alleen voor jezelf, maar ook voor een ander. En daar gaat het dus mis. In het beperkte wereldbeeld van ‘s lands rabiate anti-vaxxmilitie is er geen ruimte voor een ander.

Podium

Iemand die vandaag de dag ten strijde zou trekken tegen dijken of schoon drinkwater zou, geheel terecht, worden weggehoond. “Dit is geen “bezorgde burger” maar gewoon een marginale mafkees. Laten we ‘m vooral lekker in de marge houden.”

Hoe anders is het voor mensen die ten strijde trekken tegen vaccinaties? Die krijgen volop de kans om hun zorgen te uiten, in elke radioshow, talkshow, nieuwsprogramma, podcast, krant, noem maar op. Sterker nog, ze bouwen een imago op op basis van allerhande bullshit schreeuwen en krijgen daarna doodleuk een eigen special op om het even welke streamingdienst, een segment bij RTL Boulevard en ga zo maar door.

Anti-vaxx is mainstream geworden. De giftige cocktail van enerzijds militante onwetendheid en anderzijds schaamteloos egoïsme staat tegenwoordig standaard op menig mediamenu.

Media hebben in het algemeen het lef niet om tegen deze types te zeggen dat ze gewoon eens hun bek moeten houden. En ze vervolgens geen podium te geven. Want stel je eens voor dat je wordt verweten bij te dragen aan cancelcultuur. “We moeten met ze in gesprek blijven. Niet over ze praten, maar mét ze praten. Dat is journalistiek!”

Nee, dat is geen journalistiek. Dat is lulkoeklegitimering en juist het tegenovergestelde van journalistiek. Grow a pair.

We kunnen makkelijk schamper doen over mensen die zich vanwege allerlei niet-rationele redenen, zoals bijvoorbeeld religie, niet laten vaccineren. “Haha, die gekke mensen in de bible belt met hun maffe geloofsovertuigingen!” Maar ik vind dat eigenlijk best prima. Vrije keus, vrij land. Als een piepklein deel van de bevolking er om wat voor reden dan ook oprechte moeite mee heeft, dan is dat hun goed recht. Soit. Geen enkel probleem mee. Was het daar bij gebleven, dan was er namelijk vanwege de prima dekkingsgraad dus letterlijk geen probleem.

Juist dat is dus allang niet meer het geval.

En nu is er dus wel een probleem, want die dekkingsgraad is te laag. Een probleem dat wordt veroorzaakt door wantrouwen. Door structureel online twijfel zaaien over vaccinaties. Het continu rondpompen van drogredenen en onjuistheden om de onderbuik te vullen. En een medialandschap dat fungeert als voedingsbodem voor deze hetze.

Het probleem zit ‘m bij de zogenaamd verstandige mensen die weigeren hun hakken in het zand te zetten. Talkshowredacties die een “““““kritische””””” anti-vaxxmoeder leeg laten lopen tegenover een hoogleraar immunologie voor een miljoenenpubliek. Media die pijnlijk onwetende kletskoekbakkers een podium blijven geven en daarmee de betreffende kletskoek legitimeren. Tijdschriften voor ouders die keer op keer op keer op keer de op desinformatie gegronde twijfels van wederom “““““kritische””””” ouders plompverloren afdrukken.

Moe, boos, etc.

Ik ben niet eens zo boos op volbloedmafkezen als realityrund Tamara Elbaz, die maandelijks honderdduizenden volgers en luisteraars trots vertelt dat ze haar kinderen niet vaccineert, omdat ze niet weet wat er in die vaccins zit. Die in haar podcast lastert dat ik word betaald door de overheid om vaccins te promoten (is niet zo). Die ook de tanden van haar kinderen niet poetst met fluoride en ga zo maar door. Vooral verbolgen ben ik over RTL-programma’s, die haar steeds maar weer een podium blijven geven en zonder enige scrupule op blijven voeren als een soort onschuldige en vermakelijke celeb. Doodmoe van al die eencellige dwazen van eenzelfde allooi die jaarlijks in de tombola van reality-televisie worden geslingerd en vervolgens hun vers verworven volgersschare allerhande quatsch voorschotelen. Wederom met dank aan RTL.

Ik kan niet eens meer boos zijn op een pratende inlegzool als Tisjeboyjay, ook initieel afkomstig uit diezelfde stompzinnige lopende reality-band. Hij weet als ongeëvenaard domme lul ook niet beter. Wel ben ik boos op Sophie Hilbrand die ‘m in het kader van zijn nieuwe theatertour hartstikke leuk interviewt in haar talkshow alsof er niks aan de hand is. Tijdens die tour wordt er uiteraard weer gezaagd aan de stoelpoten van het vertrouwen in vaccins, maar daarover geen enkele kritische vraag. Alsof Jay niet alleen een prijs zou moeten winnen voor de deuk die hij eigenhandig in het vertrouwen in vaccins heeft geslagen, maar ook nog eens verantwoordelijk is voor bijvoorbeeld de hetze tegen medewerkers van Rutgers in de fophef rondom De Week van de Lentekriebels. Gewoon lekker kletsen, het moet wel gezellig blijven!

Helemaal simpel word ik van redacties die mij uitnodigen om te praten over online medische desinformatie en aanvankelijk voldoen aan mijn eis dat ik niet tegenover een of andere holistische halvegare wordt gezet, in het kader van valse balans. En die een paar uur voor het gesprek mij opbellen met de mededeling dat er dan toch een holistische halvegare is opgetrommeld en tegenover mij aan tafel wordt gezet. Want ja, wederhoor en twee kanten van het verhaal enzo. En die vervolgens verontwaardigd zijn dat ik weiger aan te schuiven. Wat dacht je zelf?

Simpeler word ik van het feit dat dezelfde redacties een anti-vaxxer als Fajah Lourens opvoeren als gezondheidsexpert. Fajah Lourens die beweert dat ze bij een kankerdiagnose eerder zou gaan vasten ter herstel, dan chemotherapie nemen. Die beweert dat gezichtscrème voor overgewicht kan zorgen. Ja, laten we die aan een talkshowtafel zetten. Wat voor lachwekkend excuus voor een journalist ben je dan? Wat voor lachwekkend excuus voor een hoofdredacteur ben je dan?

Doodmoe word ik van hoe keer op keer op keer op keer dit soort losgezongen imbecielen worden opgevoerd als nobele wilden of zelfs florissante andersdenkende paradijsvogels. “We moeten ze begrijpen! We moeten er mee in gesprek! We moeten doorgronden wat hen beweegt!” Als je dat na al die jaren podium geven, legitimeren en fluffen nu nog steeds niet weet, ben je misschien niet zo goed in je werk, als journalist. Of wellicht ontbreekt het je aan een behoorlijke ruggengraat. Maar ook dan, juist dan, ben je dus eigenlijk niet zo goed in je werk, als journalist. Een roedel doorgesnoven schuimbekkende kooivechters met hondsdolheid pak je niet aan met fluwelen handschoenen. Daar loop je bij weg. Of je schuift op z’n minst een paar stevige boksbeugels om je vingers.

Ook doodmoe word ik van types die zogenaamd aan de “goede” kant staan en Nederland gezonder helpen maken, maar nooit eens oproepen tot vaccinatie. Of iéts doen om het vertrouwen in vaccinaties of bijvoorbeeld het RIVM een duwtje in de rug te geven. Van types als Arie Boomsma, die toch echt niet zozeer Nederland gezonder maakt, maar vooral zijn eigen portemonnee. Ook al gaat dat ten koste van het vertrouwen in de medische wetenschap en de arts in het algemeen. En hij geeft af en toe vast toe dat hij wél vaccineert, om nog steeds een beetje aan de kant te staan van de wetenschap. Intussen duwt hij wel allerhande pseudoprietpraatverkopende uilskuikens een microfoon onder de snufferd voor zijn door een supplementenbedrijf geproduceerde podcast. Of tagt hij weer wat anti-vaxxertjes op zijn 220.000 volgers tellende Instagrampagina. Geeft hij lezingen op events van radicale complotdenkers. Ga zo maar door. Moe van die schijnheiligheid.

Moe van artsen die ineens influencers zijn, zoals Dokter Elise, Dokter Femke en Dokter Ted, die enkel en alleen hun witte jas verzilveren en geen enkel oog hebben voor hoe ze het vertrouwen in medici daarbij verder beschadigen.

Moe van deze almaar groeiende bak ellende die we over onszelf kieperen.

Moe van Joep Rovers die continu roept dat “het immuunsysteem geen prik nodig heeft”. Moe van Richard de Leth die continu zaagt aan de poten van vaccins, omdat de oermens zich ook niet vaccineerde. Moe van het totale gebrek aan verantwoordelijkheid en het feit dat je aan de achterkant fantastisch een publiek kan bouwen met desinformatie verspreiden en daar doodeenvoudig op kan cashen, om vervolgens aan de voorkant te doen alsof je het allemaal zo goed met iedereen voor hebt. Zonder dat iémand er iets van zegt.

Kloof

Nogmaals, ik heb er geen problemen mee als een klein deel van de bevolking zich om wat voor reden dan niet vaccineert. En ik ben ook nog eens tegen een vaccinatieplicht. Vanwege lichamelijke integriteit alsmede de negatieve impact die dit zou hebben op het vertrouwen in de maatschappij en overheid. Het is een afweging.

Maar wat wil nu de ironie? De kans dat die plicht er in de toekomst komt, wordt natuurlijk almaar groter naarmate dit soort incidenten of zelfs uitbraken plaatsvinden. En die vinden almaar meer plaats door het aanhoudende gemorrel aan het vertrouwen in deze uiterst veilige en bizar effectieve vaccins. Uiteindelijk schieten al die anti-vaxxvoetsoldaten dus ook nog eens zichzelf in de voet.

En dat is waarom ik ook geen zin meer heb om in te gaan op allerhande als kritisch vragen verpakte twijfelbommetjes. “Hoe verklaar je dan dat de autismecijfers zijn gestegen sinds de invoering van vaccins?” Door dit soort zaadjes een voedingsbodem te geven, draag je zelf bij aan de oogst van angst.

Het zijn ook vragen die ze prima zelf kunnen beantwoorden. Altijd zijn het de types die roepen dat je je eigen onderzoek moet doen, die precies dat eigen onderzoek zelf nooit doen. De juiste informatie gaat deze mensen niet overtuigen. Er is geen sprake van een kenniskloof. Alle cijfers zijn beschikbaar. De wetenschap is beschikbaar. De mensen om het uit te leggen zijn er. Ze geloven gewoon wat ze willen geloven.

“We moeten het vertrouwen terugwinnen van deze groep!”

Oh, ja joh? Hoor je jezelf? Hoe noem je een groep mensen die eist dat hun vertrouwen wordt teruggewonnen, eer ze weer een beetje behoorlijk hun verantwoordelijkheid nemen en enigszins teruggeven aan de maatschappij waar ze maar al te graag van nemen? Die dus inherent erkennen dat ze ongelijk hebben, maar gewoon eerst even een aai over de bol willen voordat ze dat toegeven?

Simpel: kleuters. En met kleuters voer je doorgaans als ze ‘s avonds niet naar bed willen geen inhoudelijke discussie over de fysiologische effecten van slaaptekort en de impact van een goede nachtrust op bijvoorbeeld de ontwikkeling van hun hersenen. Nee, die stuur je dus na de derde keer een extra knuffelen, gewoon naar bed. En als ze dat niet willen, laat je ze krijsen. Maar dat laat je ze dus niet aan een talkshowtafel doen. Of in een eigen televisieprogramma.

Over vertrouwen gesproken: het gaat in deze al-tijd over hoe het mis is gegaan tijdens corona en dat daarom de vaccinatiebereidheid is gedaald. De overheid zou tijdens de coronacrisis het wantrouwen hebben aangewakkerd, het is dus vooral de schuld van de overheid. Newsflash: die daling was al jaren voor corona ingezet.
Ik heb ook een hekel aan de overheid. Ik vind ook dat er tijdens de pandemie enorm veel mis is gegaan. Maar je kunt nog steeds dat allemaal vinden én accepteren dat het in iedereens voordeel is als we ons vaccineren tegen allerlei vervelende ziektes. Tenzij je natuurlijk het morele kompas en de emotieregulatie van een kleuter hebt.

Nee, het gaat niet om vertrouwen.

Het is geen vertrouwenskloof. Het is geen kenniskloof. Het is simpelweg een beschavingskloof.

Beschaving

Beschaving begint met het besef dat je niet alleen bent. En dat je acties en woorden impact hebben op anderen. Dat is exact waar het aan schort bij anti-vaxxers. Geen prik, maar ik. Heel veel ik. Alleen maar ik. Ik, ik, ik. Het soort narcisme waar je “ik” tegen zegt. “Ik eis dat mijn vragen worden beantwoord. Ik eis dat ik serieus word genomen. Hoe zit het met mijn zorgen? Hallo? Ik wil even mijn onderbuik leegschijten, maar het wc-papier is op. Ik stel vragen. Mag ik wat aandacht?”

En nogmaals: dit geldt voor de militante anti-vaxxtak. Ik heb alle begrip voor mensen die enige twijfels hebben en gewoon op zoek gaan naar de juiste informatie. En wellicht daarna alsnog besluiten bijvoorbeeld zelf geen vaccin te nemen of hun kinderen niet te vaccineren. Ik blijf het maar benadrukken.

Beschaving is ook erkennen dat je ongelijk hebt. Erkennen dat sommige mensen het beter weten. Af en toe je bek houden. Beschaving is beseffen dat sommige beslissingen op maatschappelijk niveau in je nadeel uitpakken, maar dat de maatschappij an sich een goed iets is. Beschaving is snappen dat de wetenschap beschaving mogelijk maakt en vice versa.

Des te meer respect voor de brief van Pascal, de vader van Max, waar de beschaving van afdruipt. En dat is het pijnlijke: de beschaafden lijden in deze onder het egoïsme, de domheid en de onuitstaanbare hoogmoed van de onbeschaafden.

En geloof je dat niet, lees dan vooral even de reacties terug, die zijn geplaatst onder de brief van Max’ vader op zowel een post op LinkedIn als op mijn Instagram. Ik hang ze onder dit artikel. Lezen op eigen risico op een hoge bloeddruk.

Begin vooral met deze reactie van Jorn Luka, een als kritische denker vermomde streep naadvocht met een podcast voor ““““andersdenkenden””””. Die tien minuten nadat ik de brief op Instagram had gepost, dit plaatste:

Dansen op het graf waar je zelf aan mee hebt gegraven. Het is werkelijk waar beneden alle peil. Ik had niet voor mogelijk gehouden dat iemand zo diep kon zinken, maar hier zijn we dan.

Dit is de essentie van complotdenkers en anti-vaxxers. Ze willen geen oplossing. Ze willen helemaal niet dat hun vertrouwen terug wordt gewonnen. Ze willen geen verantwoordelijkheid of normale deelname aan de maatschappij. Ze willen alleen maar wat goed is voor henzelf. Ze willen alleen het wantrouwen voeden. Hun hele sociale identiteit is inmiddels gebouwd op dat drijfzand van dat wantrouwen en ze zijn als de dood dat de boel in elkaar stort. Alles moet wijken voor hun waarheid. De feiten, de cijfers, de onderzoeken en de wetenschap moeten zich allemaal aanpassen aan hun wereldbeeld, in plaats van andersom. Ze eisen fatsoen, zonder ooit iets wat erop lijkt terug te geven. Ze eisen respect als “andersdenkenden”, zonder ooit iets van een greintje respect te hebben naar mensen die dan weer anders denken dan zij. Ze parasiteren op beschaving, omdat ze zelf geen beschaafde molecuul in hun lijf hebben.

Mijn laatste druppel geduld is al lang geleden verdampt. Ik ga niet meer doen alsof aanhoudend gezaag aan de stoelpoten van bijvoorbeeld het mazelenvaccin een inhoudelijk valide standpunt behelst. Alsof een sterfgeval door mazelen een inherent en acceptabel onderdeel van het leven in Nederland anno nu is. Alsof de stelling dat vaccins autisme veroorzaken eentje is die nog bediscussieerd moet worden. Alsof types die aanhoudend dergelijke reeds weerlegde onzin rondpompen bezorgde burgers zouden zijn, en niet gewoon een kwaadaardig stel onderbuikdansers. Alsof het journalistiek verantwoord is dergelijk gedachtengoed keer op keer op keer op keer een podium te geven onder het mom van begrijpen, weerleggen en wederhoor.

Polariseren is een plicht

En als ik zulks zeg, dan vragen mensen in de regel waarom ik zo polariseer. “De oplossing is juist minder polarisatie en meer naar elkaar toe bewegen! Verbinding!”

Amme. Fucking. Hoela. Verbinding, m’n reet.

De aarde is niet plat en als morgen de halve wereld roept van wel, zal de waarheid niet ineens in het midden liggen. Dan zal de aarde niet ineens ovaalvormig zijn. En ik ga geen micrometer opschuiven in die constatering, net zoals ik geen micrometer opschuif in de constatering dat vaccins fantastisch zijn, levens redden, veilig zijn en ga zo maar door. Dat is nu eenmaal zwart-wit. Nuance is goed, maar niet altijd.

En nogmaals: als iemand ervoor kiest niet te vaccineren is dat helemaal ok. Als iemand echter allerlei stompzinnige complotten gaat rondpompen om anderen ook van vaccineren af te houden, is dat helemaal niet ok. Daar mag je op polariseren. Het eerste is een persoonlijke keuze in de privésferen, het tweede is inhoudelijk incorrect en kwaadaardig.

Als het op de inhoud gaat, polariseer ik maar al te graag. En als het gaat om vaccineren, is wat mij betreft polariseren even goed een morele plicht. Er is immers geen vaccin tegen hemeltergende achterlijkheid vervlochten met radicale zelfoverschatting. Het laat zich niet wegredeneren, wegmasseren of wegnemen met beschaafde redelijkheid. We zullen dus, kortom, het toch echt over een andere boeg moeten gaan gooien.

Het zou daarom verfrissend zijn als iedereen, dus makers, journalisten, influencers, media, talkshows en omroepen die de komende tijd vol verontwaardiging aandacht gaan besteden aan deze kwestie, zich dit ook eens gaan beseffen.

En zich vooral eens achter de oren krabben hoe zij zelf indirect hebben bijgedragen aan dit drama. Wellicht kunnen we dit soort ellende dan in de toekomst voorkomen, zoals een behoorlijke beschaving betaamt.

Een bloemlezing van de reactie

Ik beweerde dat de huid geen acrylplaat is.

Dit naar aanleiding van een zonnestudiohouder die in een video wilde bewijzen dat zonnebrandcrème ervoor zorgt dat de huid nauwelijks nog vitamine D aanmaakt (wat hoe dan ook niet klopt). Hij smeerde een acrylplaat in met een laag zonnebrandcrème zo dik dat je er niet meer doorheen kon kijken en mat de lichtintensiteit achter de klodder crème. En dat vergeleek hij met een meting die hij verrichtte naast de acrylplaat.

Ik plaatste een video als reactie, waarin ik probeerde uit te leggen dat de huid dus, nogmaals, geen acrylplaat is en zelfs als dat wel zo zou zijn, het experiment an sich al van geen kant klopt. En dan druk ik me nog netjes uit. Alleen al de nulmeting, die niet achter de acrylplaat plaatsvond, is lachwekkend. En je kunt een experiment uitvoeren met crème en glasplaatjes bijvoorbeeld, maar dan weet je alleen hoeveel UV er wordt tegengehouden, niet wat voor impact dat heeft op de aanmaak van vitamine D. Zoals je ziet: als je je eigen onderzoek doet, ligt er al snel zowel een gebrek aan vakkennis als aan methodologische vaardigheden op de loer.

Enfin. Je verwacht het niet, maar de uitspraak “De huid is geen acrylplaat” maakte nogal veel los. Zelden heb ik zoveel bizarre reacties mogen ontvangen, zowel onder mijn video als in mijn DM’s. En ik denk dat ik weet waarom.

Read more

Het is een lange zit, dat zeg ik er maar vast bij. Geheel in de stijl van Zomergasten zelf, dus.

Internal Family Systems

Griet Op de Beeck staat vooral bekend als schrijfster en heeft meerdere bestsellers op haar naam staan. Sinds een paar jaar is ze echter weggezakt in een poel drijfzand van achterhaalde theorieën over hervonden herinneringen.

Het startschot hiervoor klonk in 2017. Bij een uitzending van De Wereld Draait Door maakte Op de Beeck bekend dat ze tussen haar vijfde en negende seksueel was misbruikt door haar inmiddels overleden vader en dat ze dat had verdrongen. Met therapie had ze deze herinneringen weer opgevist. Hier is veel kritiek op geweest, maar aangezien dit persoonlijke ervaringen zijn, wil ik hier verder zo min mogelijk aandacht aan besteden.

Vanwege deze openbaring besloot ze om zelf ook op de stoel van een therapeut te gaan zitten. Om specifieker te zijn, die van IFS-therapeut.

IFS staat voor Internal Family Systems en is gebaseerd op de theorie dat een mens bestaat uit talloze verschillende “delen”. Gewonde delen en beschermende delen. Tussen al deze delen is er een “Zelf” en vanuit deze “Zelf” probeer je weer in contact te komen met al deze delen, waar je eerder niet meer mee in contact was en zo kom je tot nieuwe inzichten over gedrag en beperkende gedachten. Er is zeer beperkt bewijs voor de effectiviteit van IFS zelf en de onderliggende theorie dat de mens c.q. geest uit verschillende delen bestaat is lastig te rijmen met wat we wel weten vanuit de wetenschap. Via de website van IFS zijn er onderzoeken te vinden, maar dit zijn voornamelijk preliminary of pilot onderzoeken. Geen robuust overtuigend bewijs, wat je op zich wel zou mogen verwachten na dertig jaar. Om een voorbeeld te geven: EMDR-therapie werd in de jaren ‘80 ontwikkeld en werd in 1995 in de VS als evidence based behandelmethode.

Ik stel, voor de duidelijkheid, zeker niet dat IFS of andere therapievormen die niet evidence based zijn geen enkele zin kunnen hebben. Ik kan me heel goed voorstellen dat de onderliggende theorie en behandelvorm voor sommige mensen wellicht iets los kan maken en een goede aanvulling kan zijn op bestaande, legitieme therapieën. Toch heb ik ook m’n twijfels. Om volwaardig IFS-therapeut (Level 3) te worden, moet je in de VS zo’n 10.000 dollar aftikken en vervolgens nog 150 doller per jaar om je licentie te vernieuwen. Daarbij moet je om het jaar ook 20 “credits” verdienen aan IFS-educatie. Die krijg je door bij het officiële instituut weer (online) cursussen en workshops te volgen, uiteraard weer tegen honderden dollars. Het lijkt dus naast een theorie ook vooral een uitstekend verdienmodel.

Daar komt bij dat er volgens de leer van IFS ook delen van jezelf zijn die vanwege trauma’s volledig zijn verborgen, deze worden “ballingen” of “exiles” genoemd. De delen eromheen, ook wel de “beschermende delen”, zouden de taak hebben om deze trauma’s of pijn niet meer te voelen. Bijvoorbeeld door contact tussen de “Zelf” en deze delen te dwarsbomen.

Via IFS-therapie zou je weer in contact met deze verbannen delen, waardoor er allerlei weggestopte herinneringen naar boven zouden komen. Dit is wat er bij Op de Beeck zelf ook zou zijn gebeurd in het kader van seksueel misbruik. Trauma’s en verborgen herinneringen steken volgens de beschikbare wetenschap volledig anders in elkaar.1

Er is ogenschijnlijk wel onderzoek gedaan naar IFS en trauma, wat op het eerste oog de indruk wekt dat IFS echt kan helpen. Maar als je er wat dieper in duikt, blijkt dat het een onderzoek was naar trauma en MDMA en dat een van de onderzoekers getraind was in IFS. Sommige proefpersonen vertoonden gedrag dat vanuit het instituut gekoppeld wordt aan de onderliggende theorie van verschillende delen, maar eigenlijk zegt het allemaal vrij weinig en is het nogal een stretch. Het instituut lijkt op basis van de beschikbare onderzoeken die ze zelf op hun website hebben staan, zo lijkt het, vooral te happen naar wetenschappelijke legitimiteit. Zonder succes.

Binnen de context van Griet Op de Beeck en haar uitingen gaat het juist vaak over deze trauma’s en verborgen herinneringen, maar hierbij moet gezegd worden dat dit slecht een klein deel van IFS beslaat en niet de main focus van de therapievorm is. De kritiek op Op de Beeck is groter en gelaagder dan alles wat er op IFS is aan te merken.

Therapeut

Op de Beeck kwam zelf met IFS in aanraking nadat ze 12 jaar lang bij een therapeut liep die onder andere geld van haar leende.2 Op de Beeck schrijft in haar boek tot wel tienduizenden euro’s. Je kunt je afvragen in hoeverre iemand geschikt is zelf therapeut te zijn, als ze tot voor kort nog duizenden euro’s aan haar eigen therapeut gaf, maar goed. Daarbij beweerde ze bijvoorbeeld dat zij in een klap van haar suïcidaliteit af was na één IFS-sessie.

Als we de wetenschap volgen, is effectiefste manier van het behandelen van depressie juist zogeheten gedragsactivatie.3 Iets heel anders dan IFS, je kunt je dus afvragen hoe misleidend en op den duur schadelijk dit soort uitlatingen zijn. Ook op de website van IFS zelf is er geen goed onderzoek te vinden dat de bewering zou onderbouwen dat IFS zou helpen bij depressie of suïcidaliteit.

Vooral kwalijk is dat Op de Beeck een klantenbestand heeft opgebouwd op basis van haar reputatie als schrijver en zonder gedegen opleiding, zonder registratie of systeem van evidence based kennis en zonder ter verantwoording te kunnen worden geroepen, aan de slag gaat met de kwetsbare psyche van mensen die op zoek zijn naar hulp.

Uiteraard betekent een opleiding tot psycholoog ook niet dat je ineens een goede en verantwoordelijke therapeut bent. En de band die je hebt met je therapeut kan doorslaggevender zijn voor het eindresultaat dan de achtergrond van de therapeut. Maar in het reguliere systeem wordt er in ieder geval zoveel mogelijk gewerkt vanuit onderbouwde kennis en is er via BIG-registratie op zijn minst een vangnet waar op terug te vallen is als dingen misgaan.

In een interview geeft Op de Beeck aan dat ze niet zomaar een therapeut is die tussen de soep en de patatten door een cursusje heeft gevolgd:

De opleidingen die ze wel heeft gedaan, zien we op haar website:

Een bonte verzameling van cursussen, workshops en aanwezigheid op congressen.

Laat je niet van de wijs brengen door de hippe namen en tijdspannes. De Academie voor Psychodynamica is bijvoorbeeld niet meer dan een landhuis waarin allerlei lariekoekcursussen worden gegeven tot bijvoorbeeld ademcoach of lichaamsgericht traumacoach. Griet Op de Beeck heeft daar zogenaamd twee jaar gezeten maar op de website zien we al snel dat de meeste opleidingen lang duren omdat er bijvoorbeeld 8 lesdagen van vier uur worden uitgesmeerd over een jaar of wat. Zo kan iedereen het wel en dat is natuurlijk ook het punt.
De pseudowetenschap spat er werkelijk waar van af.

Ook de opleiding tot IFS-therapeut hoeft in de regel niet veel voor te stellen, aangezien je deze kan afronden op basis van enkel en alleen aanwezigheid, zo heb ik me door een IFS-therapeut laten vertellen. En je hebt dus verschillende levels, dus je kan zelf kiezen tot hoe ver je gaat. Tegelijkertijd biedt IFS ook de mogelijkheid om wél honderden uren te trainen voordat je met echte cliënten aan de slag gaat. Iets wat Op de Beeck niet heeft gedaan.

Wat sowieso opvalt, is dat meerdere IFS-therapeuten in mailcontact met mij ook zeer kritisch zijn op Op de Beeck, omdat ze IFS in hun ogen verkeerd op de kaart zet. Volgens hen is er wel degelijk sprake van een zorgvuldig traject, verantwoordelijkheid en beschermde titel binnen dat systeem. Het IFS-instituut zou inmiddels ook onderscheid moeten maken in mensen met een robuuste achtergrond en ervaring, die IFS willen beoefenen, en mensen die even hun papiertje willen halen om vervolgens zonder enige ballast therapeut te gaan spelen. In die laatste categorie zou Op de Beeck vallen. Ook zou IFS helemaal niet geschikt zijn om hele zware trauma’s aan te vliegen, wat Op de Beeck wel uitdraagt. Ik zet het er hier voor de volledigheid maar bij, maar wil ook benadrukken dat ik zelf grote twijfels heb bij de legitimiteit van IFS en het instituut. Al denk ik dus ook dat een goede IFS-therapeut wel in staat is iemand te helpen.

Trauma-industrie

Als Op de Beeck als schrijfster kletssessies met haar fans zou organiseren, zou dat nog tot daar aan toe zijn. Maar juist om de boel een aura van inhoud te geven, wordt er gestrooid met wetenschappelijk jargon, zogenaamde experts en doet ze zich voor als therapeut, wat de belofte schept van verbetering en genezing. Daar wringt de schoen. Dat is wat pseudowetenschap is: het is geen wetenschap, maar het wil op wetenschap lijken om te profiteren van de legitimiteit die wetenschap met zich meebrengt. En het is aan o.a. de journalistiek en de wetenschap zelf om daar onderscheid in te maken als curator.

Daar komt ook nog eens bij dat het oproepen van fictieve herinneringen, zij het een klein deel van IFS, zeer schadelijk kan zijn. Ineens kunnen mensen beschuldigd worden van bijvoorbeeld seksueel misbruik, terwijl dit nooit heeft plaatsgevonden. Dit is een serieus probleem, gezien alle lopende rechtszaken. Zie bijvoorbeeld de website Traumaversterking.

Het is daarbij, tot slot, vrij bijzonder dat iemand op basis van haar eigen ervaring met een therapie, ineens kan besluiten zelf ook mensen te gaan helpen met deze therapie en in no time aan de slag kan gaan met cliënten. En kan gaan morrelen in zoiets complex en kwetsbaars als de hersenpan. Dit lijkt sowieso de trend tegenwoordig op social media. Trauma is voor sommigen een handige kapstok waaraan je tal van klachten kunt hangen, resulterende in een online trauma-industrie van therapeuten die jan en alleman een trauma aanpraten én de oplossing aanbieden.

Iedereen die ooit een trauma had is nu ogenschijnlijk geschikt anderen te helpen met hun trauma in de hoedanigheid van traumacoach, wat an sich al vrij bizar is. Als je je been breekt op de piste ga je volgens mij ook niet een half jaar later zonder verdere vooropleiding skiles geven, puur op basis van de eerdere ervaring. Of zelf gips zetten bij gebroken benen. Als je je auto in de prak rijdt, ben je ook niet ineens bekwaam rijinstructeur. Het straalt een totaal gebrek aan respect uit voor alle facetten die bij expertise komen kijken.

Dit ophemelen van ervaring en daadwerkelijke kennis van zaken terzijde schuiven, is ook een bekende tactiek binnen de pseudowetenschap.

Kritiek

Dit alles is Op de Beeck op nogal wat kritiek te komen staan. Zo ontving ze vorig jaar de Skeptische Put, een satirische prijs, uitgereikt door SKEPP.

Deze wordt uitgereikt aan ik citeer “iemand die zich uitzonderlijk onkritisch heeft opgesteld, en de verspreiding of popularisering van kennis en wetenschap totaal verkeerd heeft begrepen”. Haar werk, en met name haar laatste boek, zou volgens de jury “grossieren in onbewezen, achterhaalde, en ronduit verkeerde ideeën over de werking van de menselijke geest in ziekte en gezondheid.”

Ook de Vlaamse Vereniging voor Klinisch Psychologen is zeer kritisch op Op de Beeck: “Verder zijn we als beroepsvereniging bezorgd over de carrièrewending van Op de Beeck, en het signaal dat ze hiermee geeft. Hoewel we ten volle begrijpen dat iemand vanuit een eigen kwetsbaarheid of verleden de behoefte voelt om anderen te helpen, is het cruciaal dat we het wettelijk kader van de gezondheidszorg blijven respecteren. "In België is psychotherapeut geen erkende beroepstitel, maar niet iedereen mag zomaar psychotherapie toepassen", zegt De Schrijver. "Om psychotherapie te mogen geven, moet men erkend zijn als arts, klinisch psycholoog of klinisch orthopedagoog en een bijkomende erkende therapieopleiding hebben afgerond. Voor zover ik kan nagaan, beschikt Griet Op de Beeck niet over de juiste opleiding en zou ze eigenlijk geen psychotherapie mogen aanbieden."

Op de Beeck wuift dit doorgaans zeer gemakkelijk weg. Inderdaad. Wat weet een beroepsvereniging van klinisch psychologen nou? Of SKEPP, de uitreiker van de Skeptische Put, een organisatie die bestaat uit hoogleraren en onderzoekers, voor mensen die vooral dol zijn op uitspraken in de media wetenschappelijk en toetsen?

De “““““wereldtop”””””

Op de Beeck mag daarbij heel graag continu benadrukken dat zij samenwerkt met de zogenaamde “wereldtop” van het vakgebied, daarmee onder anderen doelend op Richard Schwartz alsmede Bessel van der Kolk.

Richard Schwartz is grondlegger van Internal Family Systems, dus het mag geen verrassing heten dat Op de Beeck met hem wegloopt. Schwartz wordt uitstekend neergezet in dit zeer lezenswaardige artikel, dat ook dieper duikt in de verdienmodellen en wetenschap.

En dan Bessel van der Kolk. Dat kunnen we geenszins de wereldtop noemen. Eerder hekkensluiter. En dan kun je zeggen: hee, maar Van der Kolk is toch heel beroemd en heeft toch een gigantische bestseller geschreven over trauma (The Body Keeps the Score) dus zal wel weten waar hij het over heeft?

Ja, Charlotte Labee en Michael Pilarczyk hebben ook bestsellers vol pseudowetenschap volgekliederd, dus dat zegt niet zo veel. Of juist wel: hapklare blokjes platgeslagen pseudowetenschap verkopen beter dan daadwerkelijke wetenschap, dat vaak genuanceerd, lastig te verteren en langdradig is. Het boek van Van der Kolk staat zelfs zo bol van de onzin, dat andere wetenschappers weer in de pen zijn geklommen en een heel boek hebben geschreven over alle onjuistheden. Samenvatting: de beweringen van Van der Kolk zijn ofwel niet onderbouwd, ofwel misleidend op basis van de gegeven onderzoeken, ofwel gebaseerd op onderzoeken die hij (bewust of onbewust) volledig verkeerd heeft geïnterpreteerd. Er klopt geen hol van.

Om nog een praktisch fnuikend voorbeeld te geven, Bessel van der Kolk was zelf een jaar oud toen de Tweede Wereldoorlog eindigde en toch beweert hij dat hij in zijn jeugd heeft geleerd hoe het is om onder een schrikbewind op te groeien en dat dat de drijfveer was om trauma te gaan bestuderen.

Over de ideeën van Van der Kolk en waarom hij zo omstreden is kun je hier meer lezen.

De daadwerkelijke wereldtop op het gebied van onderzoek naar verdrongen herinneringen, laat Griet Op de Beeck kordaat achterwege. Elisabeth Loftus wordt in geen van de interviews die ze geeft genoemd, terwijl deze vrouw een van de invloedrijkste psychologen ooit is en baanbrekend onderzoek heeft gedaan naar verdrongen herinneringen.

Loftus heeft zeer overtuigend aangetoond dat verdrongen herinneringen heel goed nep kunnen zijn. Sterker nog, juist vaak nep zijn. Dat deze valse herinneringen vaak komen opborrelen door bijvoorbeeld sturende vragen van de dienst doende therapeut. 45 Ook is zij betrokken geweest bij tal van rechtszaken naar valse beschuldigingen naar aanleiding van hervonden herinneringen. Want tja, uiteraard blijkt ook in de praktijk en niet alleen vanuit de wetenschap dat hervonden herinneringen vaak onjuist zijn. En dat ze mensen serieus schade aanbrengen.

Iets wat natuurlijk op geen enkele manier valt te rijmen met de leer van Richard Schwartz, Bessel van der Kolk en Griet Op de Beeck, die doodleuk blijven roepen dat herinneringen helemaal niet nep kunnen zijn.

Let wel: ik stel absoluut niet dat verdrongen herinneringen altijd fictief zijn. Het is ook heel goed mogelijk dat ze daadwerkelijk waarheidsgetrouw zijn en kunnen ook heel goed aan het oppervlak komen buiten therapie om. 6Het is een precair en complex onderwerp, wat de nood aan zorgvuldigheid en expertise daaromtrent onderschrijft. Voor meer

Maar het staat als een paal boven water dat de ideeën die Op de Beeck hierover op nahoudt en aanhoudelijk in de media verkondigt, haaks staan op de wetenschappelijke consensus. “Experts” als Van der Kolk, die zij te pas en te onpas “wereldtop” noemt, zijn geen experts, maar randfiguren in het vakgebied. Wederom een pijler voor de pseudowetenschap: de wetenschap negeren en je eigen fop-experts erin fietsen.

Retreats

Op haar website biedt Op de Beeck retreats aan, voor 20 mensen, die minstens 2500 euro betalen (of meer, afhankelijk van of ze een eenpersoonskamer of gedeelde kamer kiezen). Ze draait hier dus minimaal 50.000 euro omzet in een week mee en voor zover ik kan zien organiseert ze er drie per jaar, allemaal uitverkocht. Dit is voor een luxe locatie, ze organiseert ook dit jaar retreats op locaties waar mensen minder betalen, zo’n 1200 euro voor een gedeelde kamer.

Het staat iedereen uiteraard vrij om retreats te organiseren en mensen daar duizenden euro’s voor neer te laten leggen. Ik moet alleen de eerste daadwerkelijk betrouwbare psycholoog / therapeut nog tegenkomen die dit als serieus verdienmodel heeft omarmd en daadwerkelijk verkondigt mensen tegen dit bedrag, in deze tijdspanne, goed te kunnen helpen. Ik ben ook erg benieuwd naar hoe de vraag naar deze retreats toe zal zijn genomen na het lopende seizoen van Zomergasten.

Uitspraken

Daar komt ook nog eens bij dat Op de Beeck regelmatig hallucinante, anti-wetenschappelijke uitspraken doet. Zowel in de media als in haar boeken. Bijvoorbeeld in haar laatste boek “Het wordt beter”. Hierin schrijft Op de Beeck, tevens aangehaald bij de uitreiking van de Skeptische Put:

“... het rationele deel van onze hersenen (de cortex) staat niet rechtstreeks in verbinding met de emotionele hersenen (het reptielenbrein en het limbisch systeem), en het is daar dat de sporen van trauma opgeslagen zitten. Traumatische stressreacties worden aangestuurd vanuit het emotionele brein, en manifesteren zich als lichamelijke sensaties.”

Een reeds weerlegde theorie.7 Het brein bestaat niet uit verschillende delen zoals hierboven al beschreven. Dit is een van de vele manieren waarop Op de Beeck pseudowetenschap verspreidt.

Naar aanleiding van haar aanstelling bij Zomergasten, werd ze geïnterviewd door het NRC en De Volkskrant. In de NRC zei ze: “In één belangrijke sessie is er werkelijk iets in mij gekanteld waardoor ik in één klap van mijn suïcidaliteit en mijn eetstoornis ben afgeraakt.” Het is bijzonder onverantwoordelijk om zoiets te roepen in een landelijke krant. Wat voor verwachting schep je hier naar anderen die kampen met zelfmoordneigingen en eetstoornissen?

In De Volkskrant was ze nog beter op stoom:

Plat geparafraseerd: “Het bewijs is er nu nog niet, maar het zal in de toekomst er wel zijn.” Dit is vanuit logisch-redeneren-oogpunt natuurlijk aanslag op het gezond verstand. Belangrijker nog, het is geheel onjuist, want de bewijzen die er nu juist zijn en bijkomen wijzen precies de andere kant op.

“Dat een therapeut niet geregistreerd staat in een register, wil nog niet zeggen dat hij of zij niet deugt”. Niemand zegt dat diegene automatisch niet deugt, maar als het gaat over kwetsbare mensen, is het fijn als er met zorgvuldigheid om wordt gesprongen en dat er dus een systeem is om dat te waarborgen, hoe imperfect dat systeem ook moge zijn. Daar tegenover onderschrijft zij een systeem waar mensen gewoon geld neer moeten leggen om door een paar levels heen te komen en om het jaar honderden euro’s moeten blijven betalen om gecertificeerd te blijven.

Griet Op de Beeck heeft zoals gezegd roem opgebouwd als schrijfster en gebruikt nu deze om cliënten te werven. Geconfronteerd met de vraag of dat niet onverstandig is, aangezien deze mensen misschien wel fan zijn, is haar antwoord:

“Ik merkte dat veel mensen dachten: zij gaat mij begrijpen”

Hoe kon zij dit merken? En op basis waarvan filterde zij de fans eruit? Het waren toch juist allemaal fans? Dit alles schreeuwt om een extern systeem van kwaliteitscontrole en patiëntbescherming. Fans zullen zich aangetrokken voelen door wat Op de Beeck in haar boek schrijft over trauma en misbruik. Die zullen wellicht zelf vastzitten met een en ander en worstelen met hoe daarmee om te gaan en haar daarom benaderen, omdat ze haar als goeroe of iets dergelijks zien. Maar dit betekent nogmaals, totaal niet dat zij geschikt is om hen hier mee te helpen.

De kwakcursussen die Op de Beeck volgde zijn volgens haar interessanter dan een daadwerkelijk wetenschappelijk onderbouwde opleiding. En een opleiding psychologie is, voor een therapeut in de dop, geen zinvolle invulling van je tijd.

Dit zijn dus uitspraken naar aanleiding van haar aanstelling als presentator van Zomergasten. Dit is wat de VPRO bejubelt.

Kwakzalver

Griet Op de Beeck is iemand die ongetwijfeld met de beste bedoelingen mensen probeert te helpen, maar de weg naar hel is helaas geplaveid met precies daarmee. Sommigen vinden het wat ver gaan om Op de Beeck een kwakzalver te noemen, toch houdt ze er exact dezelfde retoriek, denkbeelden en houding op na als doorsnee onzinfluencers en online (psycho-)kwakzalvers.

Loop het lijstje maar na:

• Niet bewezen en zelfs weerlegde ideeën die in strijd zijn met de wetenschappelijke consensus, zonder scrupules de wereld in slingeren;

• Daadwerkelijke, vanuit de wetenschap gelauwerde experts negeren en randfiguren waar ze zelf mee omgaat bombarderen tot wereldtop;

• Ongenuanceerde uitspraken die de complexiteit van de materie volledig wegwuiven;

• Bij kritiek de anders als cynicus bestempelen, vervallen in stropopredeneringen en zelf geen inhoudelijk weerwoord kunnen bieden;

• Geen gedegen achtergrond, op enkele cursussen en wat niet al na;

• Minachting voor de wetenschap en de academische wereld;

• Zelf therapieën geven en peperdure retreats organiseren waarbij je mensen zogenaamd gaat healen, zonder behoorlijk inhoudelijk fundament, vangnet of kader waarbij verantwoordelijkheid kan worden afgelegd.

De definitie van een kwakzalver is iemand die onbevoegd geneeskunde uitoefent. Op psychisch vlak is dit gewoon simpelweg wat ze doet. Ik kan het ook niet mooier maken dan het is.

Wat daarbij absoluut benoemd moet worden, is dat Op de Beeck ook slachtoffer is van haar eigen overtuigingen. Dit werd treffend uitgelegd bij de uitreiking van de Skeptische Put vorig jaar:

Zomergasten

Ok, dan de vraag: waarom maakt dit haar aanstelling als presentator voor Zomergasten ongepast?

Ik denk dat Op de Beeck echt wel een prima interviewer kan zijn. Daar gaat het in deze helemaal niet om. Door Griet Op de Beeck aan te stellen als presentator van een dergelijk programma, geeft de VPRO haar een gigantisch podium en nog meer naamsbekendheid. Daarbij, belangrijker nog, een zweem van legitimiteit. Voor minder ingewijden zal het lijken dat de dingen die ze roept, daadwerkelijk hout snijden. Dat die betrouwbaar zijn, de VPRO verbindt haar naam er immers aan.

Des te vreemder is de reactie van Tom Klaassen, adjunct-hoofdredacteur van de VPRO, op eenzelfde soort kritiek op de aanstelling van Op de Beeck, afkomstig van de Vereniging tegen de Kwakzalverij. Hij reageerde als volgt:

Eindredactrice Keshia Hederman zegt iets van dezelfde strekking in een interview van Humo:

Heel bijzonder. Klaassen gaat er in mee dat het evangelie dat Op de Beeck verkondigt onwetenschappelijk is, hij was er zelfs van op de hoogte. Hij ziet alleen die kant volledig los van haar kant als interviewer. Hederman ziet op haar beurt echter geen enkel bewijs dat Op de Beeck mogelijk schadelijke dingen doet. Hebben ze überhaupt met elkaar overlegd?

“We zouden haar tekort doen door haar als interviewer te reduceren tot één van haar particuliere bezigheden”.

Dat is nu net wat er niet gebeurt. De critici kijken juist naar het totaalplaatje, de VPRO reduceert Op de Beeck tot enkel en alleen een interviewster, waarbij de eigenschap “interviewster” zomaar ineens hermetisch afgesloten is van al haar andere eigenschappen, activiteiten en achtergrond. Het lijkt haast of de VPRO zelf ook gelooft in IFS en meent Op de Beeck op te kunnen splitsen in verschillende delen.

Even tussendoor: ironisch genoeg kreeg ik juist naar aanleiding van mijn column in Trouw allerlei boze mails en reacties van mensen die vooral fan waren van de schrijfster Op de Beeck en daarom vonden dat ze mijn kritiek op de therapeute en interviewster Op de Beeck moesten neersabelen. Die zaken houden dus blijkbaar wel degelijk verband met elkaar.

Eenieder die er een dergelijk palmares op na zou houden, zoveel pseudowetenschap zou verheerlijken en dergelijke uitspraken zou bezigen in de media, zou een stuk kritischer gadegeslagen worden als Op de Beeck nu. Het is vrij opmerkelijk hoe ze overal mee weg lijkt te komen, puur op basis van een eerder opgebouwd imago als succesvol schrijfster en, eerlijk is eerlijk, warme en innemende mediapersoonlijkheid.

Wietse Wiels, voorzitter van SKEPP, laat in een telefoongesprek weten ook verbaasd te zijn over hoe laaiend Nederland in het algemeen is over Op de Beeck: “Als een universitaire beroepsvereniging zegt: ‘het is nonsens’'. En hoogleraren dat ook zeggen. Is dat dan niks meer waard? Vertrouwen we dan zelfs daar niet meer op? Vinden we het dan zo normaal om te zeggen: ‘ach, het is de universiteit maar?’”

Het zou nog ergens te billijken zijn als het hier ging om een zuivere privékwestie, maar haar activiteiten als therapeut beslaan een deel van haar professionele leven, net zoals haar presentatorschap dat doet. Het zijn daarbij communicerende vaten geworden: haar roem zorgt namelijk aantoonbaar voor cliënten. Dat an sich platslaan tot “particuliere bezigheid” doet de waarheid geweld aan en lijkt vooral een uiterst slappe en doorzichtige poging van de VPRO om de kritiek weg te wuiven. Als er morgen een nieuw dansprogramma door RTL zou worden gelanceerd, waarbij Willem Engel een van de instructeurs zou zijn, zouden we ook allemaal heel verbaasd zijn. Terwijl hij toch vast prima dansinstructies kan geven.

De aanstelling van Op de Beeck staat daarbij haaks op de kernwaarden van de VPRO en van journalistiek an sich. Op de Beeck grossiert in onjuiste uitspraken en pseudowetenschappelijke denkbeelden, in de media, dingen die de facto niet te rijmen zijn met goede journalistiek.

De VPRO zou zich juist daarom hiertegen moeten uitspreken. Het is vrij verbazingwekkend dat de omroep zich in plaats daarvan schouderophalend vereenzelvigt met Griet Op de Beeck, haar ideeën en haar pseudowetenschappelijke activiteiten als “therapeut”.

Er wordt, met name vanuit de NPO, continu gehamerd op vertrouwen in de media, bestrijden van misinformatie en wat niet al. Dat maakt dit alles extra wrang, want als thema’s als vertrouwen in de media en het bestrijden van misinformatie en dus pseudowetenschap bij de VPRO hoog op de agenda zouden staan, zou de omroep nooit bij Op de Beeck zijn uitgekomen.

Maar dat is de omroep wel. En daarmee legitimeert de VPRO, of ze het nu toegeeft of niet, pseudowetenschap, wantrouwen in vakexperts en verspreiden van psychoprietpraat van de bovenste plank.

Het wordt vooralsnog dus bepaald niet beter.

Steeds meer om mij nog altijd onbekende redenen shirtloze onzinfluencers c.q. meatheads zweren namelijk bij het eten van enkel en alleen nog maar vlees en dierlijke producten. Het zogeheten carnivoor dieet.

Daarbij raden zij ook met klem het eten van voedsel dat niet dierlijk is, af. Met als recent hoogtepunt onderstaand huzarenstukje, niet te verwarren met huzarensalade:

Een video waarin een helder, shirtloos licht drie redenen uiteen zet om geen groenten te eten.

1. Het zit vol met carcinogenen.

   Uit onderzoek blijkt juist volop dat groente eten allerlei vormen van kanker tegengaat.123

   

2. Groente zit vol met antinutriënten.
   Dit is een officieuze naam voor stoffen die de opname van andere voedingsstoffen remmen. In groente zit inderdaad verscheidene antinutriënten, zoals fytinezuur, oxaalzuur en lectine, maar miniem. Die wegen niet op tegen alle goede stoffen die erin zitten, dus het is absoluut geen reden geen groente te eten. Ook hier geldt: kijk naar het geheel. Wees eens holistisch.
   

3. Toch wel de beste reden:

Soms zou ik willen dat ik het allemaal verzon.

Dit is onderdeel van een almaar groeiende online beweging van voornamelijk mannen, die continu prediken zoveel mogelijk vlees te eten. Zelfs alleen maar vlees te eten. Te leven als een echte carnivoor.

Alles wat vlees is of van dieren komt, zoals eieren of boter, mag je eten. Alles wat geen vlees is, zoals aardappelen, groente, brood, noem maar op, moet je vermijden.

Etenschap

Om maar met de deur in huis te vallen: dat is een bijzonder slecht idee. Tenminste, als je zo verstandig bent de bergen aan wetenschappelijke literatuur serieus te nemen. En bereid bent niet te luisteren naar afgetrainde podcasters zonder shirt.

Read more

Hemeltergende, allesverzengende onkunde. Onkunde die zo overheersend is in de hersenpan van de beoefenaar, die zo vervlochten is met elke vezel in diens lichaam, dat de onkunde niet meer te onderscheiden is van de persoon.

Sterker, de onkunde en de onwetendheid worden op een gegeven moment brandstof voor een specifiek soort zelfoverschatting. Zelfoverschatting die je enkel en alleen ziet bij de crème de la crème der onkundigen. Bij het neusje van de zalm van de haute incompétence. Bij onkundigen die te onkundig zijn om in te zien dat ze er geen reet van snappen en gaan zelfs denken een expert te zijn. Een soort dunning-krugereffect aan de cocaïne.

Mike Verest, professioneel onkundige

Dat is wat we zien bij de hoofdpersoon van dit verhaal, Mike Verest van Leef Bewust Nederland.

Mike is bepaald niet het scherpste mesje in de bestekla. Eerder het botste mesje. Eigenlijk niet eens een mesje, maar een lepel die toevallig in het messencompartiment is beland. Naja lepel… daaraan kun je je in theorie ook nog snijden. Meer een soort losliggende kurk. Een stuk gum? In ieder geval iets waaraan de eigenschap “scherpte” in geen enkel universum zou kunnen worden toegedicht. De enige manier waarop je je aan dit gerei zou kunnen snijden, is als iemand er met dubbelzijdig tape een scheermesje of iets dergelijks op had geplakt. Maar dan kun je je afvragen: waarom heeft iemand dit überhaupt in de bestekla gelegd, dit is een totaal nutteloos en zelfs gevaarlijk object. Het hoort hier niet? Dat is pak ‘m beet Mike Verest.

Zo blijkt ook uit het online repertoire van Mike Verest.

Een korte bloemlezing, zodat jij, lezer, een indruk krijgt van hoe complex de onkunde bij Tiktokkie Mike eigenlijk is. Zodat je ook gaat snappen - en voelen - dat er een nieuw woord nodig is om de lading te dekken. Dat ezels Mike Verest-oren opgezet zouden moeten krijgen als ze iets doms zeggen. Dat het omgekeerde van de Nobelprijs, de Verestbokaal zou moeten heten.

Zo roept Mike Verest dat havermout ongezond is, omdat havermout plantenbaby’s zijn en planten niet willen dat hun baby’s worden opgegeten.

Overigens valt er een prima lans te breken voor de aanwezigheid van zogeheten anti-nutriënten in havermout en groenten. Dit zijn stoffen die ervoor zorgen dat andere, gezonde stoffen, iets minder goed worden opgenomen. Maar ze zijn altijd in zeer kleine getalen aanwezig, dus in het geval van bijvoorbeeld havermout zou je ook kunnen kijken naar de gehele samenstelling en dan kunnen concluderen dat het hartstikke gezond is. Dat zou je ook kunnen doen als je kijkt naar de gezondheidsuitkomsten op bevolkingsniveau, maar daar wringt de schoen alweer: tot dat niveau van denken en doen komt Mike niet. Je kunt ook niet van een hondendrol verwachten dat-ie zichzelf opraapt, in een plastic zakje wikkelt en vervolgens in de prullenbak gooit. Dat moeten we helaas zelf doen.

Een paar jaar geleden riep Mike overigens het tegenovergestelde over havermout:

Hee, maar als havermout vol zit met gif, waarom geef je dan 9 redenen om het te eten? Ach, wat maakt het ook uit.

Ook roept Mike graag dat je geen zonnebril moet dragen, geen zonnebrandcrème nodig hebt én dat je jezelf van binnenuit kan beschermen met een supplement genaamd astaxanthine. Een interne zonnebrandcrème, als je wil.

Goh, hoe zou hij daarbij komen?

Ah ok, hij roept dit op basis van een onderzoek op 23 Japanners1, waaruit geenszins blijkt dat axanthine daadwerkelijk beschermt van binnenuit op een manier waarop zonnebrandcrème dat doet van buiten.

Ook raadt Mike Verest van Leef Bewust Nederland mensen met coeliakie aan om gewoon producten met gluten te eten want waarom niet, ja toch?

De video is inmiddels verwijderd, uiteraard zonder rectificatie. Maar wel met een statement dat hij toch wel gelijkt heeft op basis van anekdotisch bewijs.

Uiteraard allemaal vanuit het perspectief van “holistische gezondheid”, wat in theorie zou betekenen dat naar het geheel wordt gekeken, maar in de praktijk blijkbaar inhoudt dat er continu wordt ingezoomd op enkele onderzoeken, enkele stofjes en enkele anekdotes, en nooit wordt gekeken naar al het onderzoek, alle stoffen of de gehele bevolking. Want tsja, onkunde dus.

Diezelfde Mike Verest ageert continu tegen de farmaceutische industrie vanwege de vermeende belangenverstrengeling. Scherp zijn op die banden is natuurlijk altijd goed, maar Mike is helaas niet behept met enig kritisch denkvermogen en slaat daarin dus ook volledig door.

Zo adviseert hij regelmatig zijn volgers (170.000 op Instagram, 55.000 op TikTok en 107.000 op Facebook) om absoluut niet naar de huisarts te luisteren.

Ook leuk: ooit is Mike Verest kort ondervraagd door Trouw voor een breder artikel over vaccins, waarop hij nu op zijn website heeft gezet dat hij bekend is van o.a. Trouw:

De Mainstream Media is boe en jakkie-bakkie-bah, behalve natuurlijk als je ze kunt gebruiken om jezelf een zweem van legitimiteit mee te geven.

Kortom, Mike Verest is niet het helderste licht aan het welzijnsfirmament. Sterker nog, dikke kans dat hij het minst felle licht is. Is het überhaupt een licht? Eerder een gebrek aan licht. De duisternis waardoor anderen juist fel lijken te schijnen. Bij Mike sijpelt dus de onkunde uit de poriën en is er niemand in zijn omgeving die af en toe tegen ‘m zegt: “Hee Mike, kan dat niet even wat minder?”

Goed, dit alles zijn natuurlijk we wel gewend van andere, onkundige onzinfluencers. Mike is echter speciaal. Mike weet de onkunde altijd net even op te schroeven naar een nieuw niveau. Waar de onkundeknop bij de meeste poldergoeroes tot 10 gaat, weet Mike op een of andere manier ‘m toch nog even naar de 11 of zelfs 83 te draaien. Dat maakt Mike, Mike.

Zo ook onlangs.

Kurkuma

Mike Verest verkoopt namelijk, je verwacht het niet of eigenlijk juist wel, supplementen. En niet zo’n beetje ook. Als je zijn gehele regime zou volgen, zou je middels het VIP-pakket 120 euro per maand aan supplementen kwijt zijn.

In dit pakket zit ook kurkuma, wat hij tevens los verkoopt in peperdure zakjes. Dat is een uitstekende woordgrap, want zijn kurkumasupplementen behelzen capsules waarin curcumine, de werkzame stof in kurkuma, wordt gecombineerd met piperine, de bioactieve vorm van zwarte peper. Hierdoor zou het beter opneembaar zijn en dit gegeven is tevens een van de bioactieve ingrediënten van dit verhaal.

Mike was afgelopen week piswoest, want RTL Nieuws had zomaar een item gemaakt dat kritisch was over kurkuma. RTL interviewde Maurice Kroon, een apotheker en onderzoeker aan het Amsterdam UMC, die is gepromoveerd op een onderzoek naar kurkuma en de heilzame effecten ervan. Zijn conclusie: curcumine wordt bij normale doses kurkuma in de regel zo slecht opgenomen dat het geen gezondheidseffecten kan hebben.

Dit schoot Mike Verest in het verkeerde keelgat. Hoe durft de mainstream media kritisch te zijn naar producten die ook in zijn etalage staan? Mike heeft als reactie een video gemaakt van twee minuten en het is nauwelijks te volgen, maar de bottom line is: onderzoekers zijn onbetrouwbaar, kurkuma is goed, vooral in combinatie met piperine. En doe je eigen onderzoek!

Hieronder wat fragmenten uit de video.

Presentatrice RTL:

“Zo staat hier dat het helpt bij de soepelheid van gewrichten, dat het helpt bij het ondersteunen van je immuunsysteem, zorgen voor je lever, voor de vetvertering, voor het behoud van een gezonde huid en voor een gezond zenuwstelsel.”

Maurice Kroon, onderzoeker:

“Nou, dat hebben we dus onderzocht en wat blijkt dus: er komt wel een gedeelte in het bloed terecht, maar dat is zo laag dat je er eigenlijk geen effecten bij kunt verwachten.”

Mike Verest, onkundige:

“Allereerst dit is een arts, een apotheker die medicijnen verkoopt. Dus geen supplementen van het QMC, ofwel enorme sponsoring van farmaceutische bedrijven. Enorme belangenconflicten. Daarnaast zegt hij Curcumine wordt bijna niet opgenomen in het bloed. Nee, dat klopt. Daarom heeft het ook factoren nodig, zoals een klein beetje vettigheid en piperine, ofwel zwarte peper extract en dan wordt het tot 200 keer meer opgenomen. Dus dit is gewoon misleidend. Toch wel bijzonder dat RTL Nieuws een aantal jaar geleden precies het tegenovergestelde vertelde.”

Het argument van Mike is kortweg: deze man is apotheker, vertrouw hem niet vanwege de farmaceutische industrie. Zonder enige scrupule. Daarbij zegt hij dat het verhaal van Kroon misleidend is, omdat er niet wordt benoemd dat vet en piperine ervoor zorgen dat curcumine juist vele malen beter wordt opgenomen. Onthoud dat voor nu.

We gaan verder. Mike haalt een reportage uit 2017 aan:

Voice-over:

“Kurkuma, dat is een specerij uit India dat daar wordt gebruikt om curries te maken, wint aan populariteit hier in Nederland. Niet om mee te koken, maar als geneesmiddel.”

Mike:

“En wat laat men in deze rapportage wel zien? Kijk mee.”

Geïnterviewde vrouw genaamd Dinie van den Brenk:

“Ik kon niet iets van de grond af rapen. Op mijn knieën zitten kon niet meer. Ik kon niet meer hurken.”

Voice-over:

“Tot ze op internet las dat deze kurkuma capsules mogelijk haar pijn konden verhelpen.”

Dinie van den Brenk:

“En twee van die dingen per dag genomen en na een paar weken was mijn pijn gewoon gestopt.”

Mike:

“Interessant, maar dit is natuurlijk allemaal placebo effect. Niks hiervan is wetenschappelijk bewezen ofwel. Kijk even mee.”

Voice-over:

“Volgens Michal kan dit komen door kurkuma. Hij bestudeert het middel al bijna tien jaar.”

Kurkuma-onderzoeker Michal Heger:

“Curcumine werkt tegen ontstekingen, het werkt tegen obesitas, het werkt tegen depressies en het is ook aangetoond in klinische studies dat het dat de neveneffecten van chemo en radiotherapie verhelpt. En dit is allemaal wetenschappelijk bewezen.”

Mike, die het concept van voortschrijdend inzicht niet snapt:

“Dat is opeens een hele andere toon. En nu opeens moet er voor gewaarschuwd te worden. Weet je, als je onderzoek wil doen, kijk dan Google even curcumine, pubmed en vind je alle medische literatuur hierover. En wanneer één zo iemand roept curcumine wordt niet opgenomen, gaat het om een onderzoek waarbij de factoren die hiervoor belangrijk zijn niet worden meegenomen. Kortom misleidend. En laat je hierin niet bedonderen. Doe je eigen onderzoek en ga uit van wat je eigen conclusies zijn en niet van wat de media of overheid of zelfs jou probeert te vertellen.”

Wat Mike er niet bij vertelt, is dat-ie de video exact heeft afgesneden op het moment dat er een arts aan het woord komt die juist zegt dat we er nog niet zoveel over weten en dat het met name voor de claims met betrekking tot kanker geen wondermiddel is. Iets wat Michal Hegers, die man die zo wordt bejubeld door Mike, ook gewoon zegt in een interview dit jaar. En dat diezelfde Hegers latere bevindingen erkent dat kurkuma ook gevaren met zich meebrengt, in een artikel van het Algemeen Dagblad uit 2019. Verder zijn de gezondheidsvoordelen bij gezonde mensen ook weer niet zo bijzonder. Prima om op je eten te doen, geen wondermiddel.

Wat Mike er tevens niet bij zegt, is dat de geïnterviewde, Dinie van den Brenk, die zogenaamd helemaal weer boven jan zou zijn door kurkuma, zelf opgeleid is tot orthomoleculair en op haar LinkedIn o.a. schrijft:

“Onze voeding in de maaltijdenplanner is gebaseerd op de inzichten uit, Hormesis, klinische psycho- neuro- immunologie KPNI, Hippocrates, de Hallmarks of health. Veel orthomoleculair specialisten en integraal artsen schrijven onze voedingsmethode toe om mensen van hun klachten af te laten komen.”

Over belangenverstrengeling gesproken. Ik ga haar LinkedIn hier niet delen, want ik wil ook niet dat zij verder lastig gevallen wordt.

We gaan nog even door: tevens valt op dat Mike helemaal geen bewijs levert voor zijn claim dat kurkuma met piperine tot 200 keer beter wordt opgenomen. Zal ik dat dan maar doen? Ik ben de beroerdste en met name de onkundigste niet. Want dat is Mike natuurlijk al.

Uit de onderzoeken blijkt dat met piperine kurkuma pak ‘m beet 20 keer beter opneembaar wordt, of specifieker gezegd, 2000 procent.2 Mike heeft dat denk ik verward met 200 keer, maar dat kun je ‘m ook niet kwalijk nemen, vanwege de eerder genoemde onkunde. In het initiële onderzoek dat wordt aangehaald door RTL, en waar hij zo tegen tekeer gaat, wordt echter aangetoond dat de opname van kurkuma door het lichaam een factor tienduizend maal te laag is om enige impact te hebben. Dus zelfs als we zijn 2000 keer aanhouden, was dat nog niet genoeg geweest.

Sterker nog, was Mike Verest niet zo meelijwekkend onkundig geweest, had hij ook gewoon even het betreffende proefschrift van Maurice Kroon kunnen opsnorren en kunnen lezen dat er ook in het onderzoek expliciet is gekeken naar de combinatie kurkuma en piperine en dat ook dan blijkt dat het te weinig wordt opgenomen.

Maar Mike Verest is dus precies dat: meelijwekkend onkundig.

Hij roept dus op dat je niet zomaar dingen moet geloven en zelf moet lezen, en heeft vervolgens wel zelf iets zomaar geloofd en allesbehalve gelezen. Hij roept letterlijk dat je Maurice Kroon moet wantrouwen omdat hij is opgeleid door de farmaceutische industrie die verdient aan zijn uitspraken, gaat totaal voorbij aan zijn inhoudelijke punt en heeft dus zélf alleen maar belang bij de verkoop van kurkuma.

Want dat verkoopt hij dus in zijn webshop.

Blijf vooral lezen, want het wordt alleen maar mooier.

Piperinee

Want de verkoop van zijn eigen kurkuma gaat ook gepaard met nogal wat misleiding. Op de productpagina van zijn kurkuma lezen zien we ten eerste het volgende:

Alleen deze zin al:

“WANNEER CURCUMINE VOLLEDIG OPGENOMEN KAN WORDEN, ZIJN DE VOORDELEN NOG GROTER DAN REEDS BEWEZEN IS…”

We weten dus inmiddels dat lang niet alle curcumine wordt opgenomen, dus dat alleen al maakt het een volstrekt stompzinnige bewering. Maar dan ook de toevoeging: “de voordelen zijn groter dan reeds bewezen?” Op basis van wat? De bewijzen? Dat kan niet, he?

We gaan verder.

Tetrahydrocurcumine is een metaboliete vorm van curcumine, die in inderdaad beter opneembaar is. Op deze productpagina wordt geïmpliceerd dat de unieke formule van Mike dus o.a. bestaat uit deze speciale vorm. Deze speciale vorm is echter wit, niet oranje. Daarbij is ook deze vorm onderzocht in het proefschrift en je raadt het al:

We lezen verder op de website.

Nogmaals de salespitch: onze kurkuma is gecombineerd met piperine en daarom werkt die van ons wél! Hij klopt zichzelf trots op de borst dat hij dit speciaal zelf heeft laten testen en vanwege de zogenaamde transparantie kun je het rapport (analyse) helemaal zelf downloaden. Zodat je zeker weet dat het van topkwaliteit is! Dit zijn gewoon de normale datasheets die op zijn te vragen bij de fabrikant en worden aangeleverd bij het product. Maar goed, ik opende dus deze sheet.

En nu komt het. De kers op de schijtsorbet. De klap op de poepvuurpijl. De benoeming tot speciaal hoogleraar aan de Holistische Faculteit van Ongeëvenaarde Onkunde. Hou je vast, dit is waar de kolderknop tot voorbij de tien wordt gedraaid.

Wat zien we als we dat rapport induiken?

Volgens deze datasheet is dit product 100 procent kurkuma. Geen piperine. Ook geen tetrahydrocurcumine, wat ook niet te verwachten viel, want dat is zoals gezegd wit en het poeder in zijn capsules is oranje. Tevens zit er geen vet in de capsules, terwijl hij in zijn video toch zo overtuigend riep dat je dat nodig hebt om de boel beter op te laten nemen. Dit is gewoon doodnormale kurkuma, die je in de supermarkt koopt. Maar dan in peperdure pilvorm.

Onkunde

Even samenvattend, voor als het nog niet duidelijk is. Maar ook gewoon ter vermaak, zodat we met z’n allen nog even heel hard kunnen lachen over wat voor ongelooflijk kansloze knuppel Mike Verest van Leef Bewust Nederland is.

Dwaallicht Deluxe Mike ageert tegen de farmaceutische industrie en belangenverstrengelingen en meent daarom dat een onderzoeker, met een jarenlange studieachtergrond en onderzoekservaring, niet snapt en zelfs bewust achterwege houdt dat kurkuma met piperine moet worden gecombineerd. Eigen Onderzoek van vijf seconden leert ons dat Mike zijn Eigen Onderzoek niet bepaald lekker heeft uitgevoerd, want deze combinatie is specifiek onderzocht in het onderzoek.

Desalniettemin verkondigt Mike met luide trom dat de industrie vanwege allerhande belangen niet wil dat je weet dat kurkuma geneeskrachtige werkingen heeft. Mike verkoopt zelf kurkuma, zogenaamd met piperine en die belangenverstrengeling moeten we maar op de koop toe nemen. Daarbij geeft hij verder ook geen fatsoenlijk bewijs dat kurkuma beter opneembaar is in combinatie met piperine en het bewijs dat er wel is, laat zien dat hij er factor tien naast zit. De kurkuma in zijn supplementen is daarbij niet een variant die beter opneembaar is, zoals hij zelf claimt. Het is gewoon de kurkuma die je in de supermarkt op de kop tikt, maar dan vele malen duurder. Terwijl hij dus claimt dat het een speciaal soort kurkuma is. En dat anderen juist de boel misleiden.

En als diarreevulling in de kakcroissant zit er in de supplementen die hij verkoopt, in tegenstelling tot wat hij beweert, helemaal geen piperine, volgens de analyse die hij er zelf bij aanlevert. En als die er wel in had gezeten, had dat volgens het onderzoek dat hij zelf initieel onderuit probeert te halen, ook geen zier uitgemaakt.

Wat lezen we verder op zijn site?

“Ook wij zijn klaar met alle manipulatie en oplichting die er in de supplementenindustrie omgaat”. Prima, hef jezelf dan op, pannenkoek.

Zoals ik al zei: Mike Verest is bepaald geen zwaargewicht. Niet eens een lichtgewicht. Het is intellectuele gewichtloosheid met een ringlamp. Gestolde zelfoverschatting. Hemeltergende, allesverzengende, pijn-aan-de-ogen, Guinness World Record-brekende, hernoem-het-dunning-krugereffect-tot-het-mike-verestsyndroom, Moeder-maria-te-paard, geef-me-een legoblokje-om-op-te-staan-zodat-de-pijn-minder-wordt, één-op-de-miljoenmiljard niveaus van to-ta-le onkunde.

Dat is, in een notendop, Mike Verest, professioneel onkundige bij Leef Bewust Nederland.

Het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) heeft inmiddels ook het onderzoek beoordeeld en concludeert dat er inderdaad van alles aan schort. En dat het daarom geen nieuwe inzichten levert:

Lees.

Paniek alom.

Glyfosaat, het meest gebruikte bestrijdingsmiddel ter wereld, zou namelijk onomstotelijk kankerverwekkend zijn, zo lezen we de afgelopen weken in de media. Allemaal op basis van een enkel onderzoek. 1

Onderzoekers namen hierbij in totaal 1020 ratten onder de loep. Deze kregen, op de controlegroep na, via het drinkwater verschillende hoeveelheden van verschillende varianten van glyfosaat toegediend (een pure variant, RoundUp en Ranger Pro) via het drinkwater.

Sommige ratten in de interventiegroep ontwikkelden een bepaalde vorm van kanker, van leukemie tot aan huidkanker. Volgens de onderzoekers zijn de resultaten statistisch significant en dus zou daarbij onomstotelijk zijn bewezen: glyfosaat veroorzaakt kanker.

Op basis van dit ene onderzoek, waar ik verderop uitgebreid in duik, kun je dat echter geenszins stellen. Zeker niet met in het achterhoofd alle eerdere onderzoeken die er zijn gedaan naar de gezondheidsimpact van glyfosaat.

Vooropgesteld, ik ben zeker geen fan van glyfosaat en wat we er bijvoorbeeld wel van weten, is dat het funest is voor de bodem en de natuur. Ik ben er dan ook helemaal niet per se blij mee dat het voor de komende tien jaar door de Europese Commissie is toegelaten op de markt en hoop dan ook op een beter alternatief in de toekomst. Maar dat is direct een ander probleem: de alternatieven zijn vaak duurder en schadelijker. En dan beland je in een discussie over landbouw, wat niet mijn expertise is. Dus ik houd het even bij het onderzoek zelf en hoe de (sociale) media erop sprongen.

Gegoeroeptoeter

Want uiteraard werd er met de vermeende sensationele conclusie direct aan de haal gegaan door de bekende fopgoeroes en gezondheidsfluencende onderbuikdanseressen der Nederlanden.

Als er een studie op het punt staat verkeerd geïnterpreteerd te worden, struikelen deze onder aanvoering van de Vaandeldrager der Vermeende Verlichting Joep Rovers over elkaar heen om als eerste hun onvermogen te etaleren. Zo lezen we bij Rovers in zijn nieuwsbrief en op Instagram:

Continu de stapels en stapels met wetenschappelijk bewijs negeren dat er een causaal verband is tussen kanker en bijvoorbeeld uv-straling en rood vlees, maar vrijwel direct triomfantelijk jezelf op de borst kloppen bij het verschijnen van een enkel onderzoek dat een verband zou leggen tussen specifieke pesticiden en kanker. De servers van Meta crashen haast bij het verwerken van zoveel hypocrisie.

Read more