Als je mijn artikelen kunt waarderen, dan is Skepter zeker iets voor jou, aangezien daarmee elk kwartaal zo’n zestig heerlijke pagina’s over wetenschap en kritisch denken op de deurmat vallen. Over bijvoorbeeld de onderbouwing van buitengewone beweringen en allerhande drogredenen die je om de oren vliegen.

Neem hier een abonnement.

Huidkanker toch veroorzaakt door zonnebrandcrème?

Ze dachten op menig vertederende complotwebsite dat ze die vermaledijde wetenschap weer eens tuk hadden.

“Zie je wel! We zijn allemaal al die tijd voorgelogen! Uit de grootste studie naar zonnebrandcrème ooit met 470000 deelnemers blijkt dat de kans op huidkanker juist stijgt als je zonnebrandcrème smeert! Met maar liefst 292 procent! Niet de zon, maar de zonnebrand veroorzaakt dus huidkanker!”

Dat moet toch wel frustrerend zijn, lijkt mij, als je wetenschapper bent. Doe je uitgebreid onderzoek, interpreteer je alles zo zorgvuldig mogelijk, schrijf je er een uitgebreid paper over, wordt het gepeerreviewed en alles. En alsnog wordt er online een draai aan je resultaten gegeven die helemaal nergens op slaat.

Hoe vaak je in de media ook roept dat de conclusie die anderen trekken niet klopt.

Grote biobankstudie

Ik heb het in deze over de grote UK Biobank-analyse naar huidkanker uit 2023.1

470.000 mensen vulden een vragenlijst in bij inschrijving van de biobank, waarin ze bijvoorbeeld aan moesten geven of en in welke mate ze aan enige vorm van bescherming tegen de zon deden: “Do you wear sun protection (e.g. sunscreen lotion, hat) when you spend time outdoors in the summer?”

Hier vallen dus ook petjes onder en bijvoorbeeld ook uv-kleding. Als je dezelfde logica hanteert, zou een petje dus ook huidkanker veroorzaken, ofzo? Ik hoop het toch niet.

Maar inderdaad, mensen die invulden dat ze aan een bepaalde vorm van bescherming deden zoals uv-kleding of een petje of dus zonnebrandcrème, hadden volgens deze cijfers dus vaker huidkanker.

Tot wel 292 procent meer kans op een melanoom in het uiterste geval, zo kunnen we lezen bij de resultaten.

Kanttekeningen

Wat is hier aan de hand? Hoe kan dit? Vaker smeren zorgt voor meer huidkanker?

Ten eerste, bij maar een paar duizend van deze 470000 deelnemers is uiteindelijk ooit, voorafgaand aan de inschrijving of in de jaren erna, huidkanker geconstateerd. Binnen die paar duizend huidkankerdiagnoses ging de betreffende 292 procent inderdaad op.

Maar de getallen 470.000 en 292 procent gaan dus helemaal niet over dezelfde data. Iemand die anders stelt, heeft hoogstwaarschijnlijk het onderzoek helemaal niet gelezen. Maarja, juist voor mensen die nooit onderzoeken lezen klinken gigantische aantallen proefpersonen natuurlijk megabetrouwbaar in de oren. Terwijl gigantische populaties niet per se problemen wegnemen als statistische stoorzenders of omgekeerde causaliteit.

En ja, same shit, different study, dat is natuurlijk ook hier aan de hand. De correlatie tussen huidkanker en gebruik van zonnebescherming bewijst geenszins een oorzakelijk verband.

Want wie smeren er zich meer in? Mensen met een bleke huid, mensen die snel verbranden of mensen die bijvoorbeeld buiten werken. Nu net de groepen die ook sneller huidkanker krijgen. Iemand die jaren geleden de diagnose huidkanker had gekregen en daarom nu rigoureus smeert, had dus zowel achter huidkanker een vinkje staan als achter het gebruik van zonnebescherming. Maar die huidkanker komt dus niet door de pet of de zonnebrandcrème, zo mag hoop ik duidelijk zijn. Of bestaat de brandweer uit pyromanen en veroorzaken oranje pylonnen verkeersongelukken? Voor dit soort factoren is in deze cijfers niet gecorrigeerd.

De auteurs noemden dit fenomeen later de sunscreen paradox: in groepen die meer smeren is er inderdaad soms een hogere incidentie van huidkanker.

Paradoxaal: ja. Maar betekent dat dat zonnebrandcrème juist de kanker veroorzaakt? Nee. De auteurs benadrukken zelfs in het stuk dat het vooral verstandig is je zo goed mogelijk in te smeren om je te beschermen tegen de schadelijke gevolgen van uv-straling, in de discussie-sectie.

Dit zegt vrijwel alles. Mensen pompen dit onderzoek rond om te beargumenteren dat je je dus niet moet insmeren en hebben dus overduidelijk niet eens de moeite genomen het fatsoenlijk te lezen.

Dan hadden ze namelijk ook geweten dat dit helemaal geen onderzoek naar de effectiviteit of zelfs schadelijkheid van zonnebrandcrème is. De auteurs onderzochten genetische variaties die bijdragen aan huidkanker, zoals de titel van het paper al zegt. En als je dat goed in kaart wil krijgen, moet je dus ook corrigeren voor allerlei stoorzenders. Zoals geslacht, leeftijd, haarkleur, huidtype, zonnebankgebruik, verbrandingen in de jeugd. En dus of deelnemers aan zonnebescherming doen.

Dat is hoe je iets zorgvuldig onderzoekt. En dan is het ook niet zo vreemd dat er een paar opmerkelijke correlaties opduiken. Maar aangezien je die verder niet onderzoekt, ga je daar geen conclusies aanhangen. Want als je die dus wel specifiek zou onderzoeken, zou je dus zoals gezegd voor allerlei factoren moeten corrigeren, zoals de hierboven genoemde.

Klinisch onderzoek

In het verlengde daarvan: als je écht zou willen weten wat het effect is van zonnebrandcrème op huidkanker, zou je gewoon een grote groep mensen in tweeën moeten delen en zich op verschillende manieren laten insmeren.

En hey, gelukkig bestaat zo’n studie gewoon!2

In het Australische Nambour werden ruim 1.600 mensen door loting in twee groepen verdeeld: de ene smeerde zich 4,5 jaar lang dagelijks in, de andere naar eigen inzicht. Na tien jaar volgen bleken plaveiselcelkanker en melanoom fors gedaald, terwijl basaalcelkanker gelijk bleef. Nergens ging het dus omhoog.

Dat is uiteraard niet de enige literatuur die beschikbaar is. Een overzicht van 28 onderzoeken3 uit 2019 naar melanoom liet zien dat juist als er wel goed gecorrigeerd wordt voor huidtype en blootstelling, het beschermende effect van zonnebrandcrème als een paal boven water staat.

Big Zonnebrandcrème?

Dus, zijn we voorgelogen door de Big Zonnebrandcrème die ons allemaal huidkanker geeft?

Nee, er is gewoon een studie gekaapt, waaruit een enkele covariabele is gepeuterd die vervolgens is opgeklopt tot krantenkop. Waardoor het verhaal iets werd dat de auteurs juist helemaal niet stelden. Wel worden we voorgelogen door mensen die pretenderen “eigen onderzoek” te doen, maar op een of andere manier niet eens de moeite nemen om een enkel onderzoek daadwerkelijk te lezen.

Als dit onderzoek iets bewijst, is het dat wel.

Misschien wordt het tijd dat deze mensen dit stuk eens lezen.

Wat misinformatie zo lastig maakt te bestrijden, is dat het regelmatig gaat over beweringen die an sich niet per se incorrect zijn. Vaak wordt gewoon selectief geshopt in bepaalde statistiekjes, waardoor een verhaal wordt verteld dat weliswaar gebaseerd is op feiten, maar alsnog volstrekt onjuist is. Maar ja, omdat het dus op het oog wel goed lijkt onderbouwd, buigen hele volksstammen voor de betreffende exegese. Terwijl er dus essentiële delen weg zijn gelaten en de uiteindelijke conclusie haaks staat op de realiteit.

Voorbeeld

Feit: de meeste mensen die aan een ziekte in een ziekenhuis overlijden, zijn gevaccineerd.

Waarheid: de meeste mensen zijn gevaccineerd, dus logischerwijs zijn gevaccineerden oververtegenwoordigd in een subgroep van overleden mensen.

Dit is natuurlijk een nogal simpel voorbeeld dat iedereen snapt, om maar te laten zien dat het een fluitje van een cent is om met feiten een misleidend verhaal te vertellen. Of zelfs met meerdere, zeer zorgvuldig bijeengeraapte feiten.

Een verhaal over het HPV-vaccin in complotvodje De Andere Krant is hier het beste voorbeeld van dat ik in tijden heb gezien. Veel feiten, weinig waarheid. Daarom lopen we er voor louter educatieve doeleinden even doorheen.

De kop en inleiding

Het stuk gaat in brede zin over het HPV-vaccin en zogenaamde bijwerkingen die onder het tapijt zijn geschoven.

“Ernstige bijwerkingen HPV-vaccinatie buiten beeld gehouden”, zo kopt De Andere Krant. Jemig. Dat klinkt ernstig. Probeert Big Pharma ons dan tóch stiekem te vergiftigen met hun duivelse prikjes? Ik ga snel verder lezen!

Hier moet ik meteen iets rechtzetten: het HPV-vaccin is zeer effectief tegen onder andere baarmoederhalskanker en ontzettend veilig. Dergelijke fopjournalistiek is natuurlijk specifiek bedoeld om angst te zaaien en aandacht te oogsten. Losgezongen anti-overheidsretoriek doet het immers ontzettend goed bij lezers van De Andere Krant en andere alternatieve media. Sterker, die media bestaan bij de gratie van dit soort kwalijke nonsens. Maar, nogmaals: het HPV-vaccin is zeer veilig en zeer effectief, zoals ook zal blijken uit de bronnen die ik hier aan ga halen.

De inleiding suggereert dat er studies zijn, op basis van we kunnen concluderen dat er ernstige bijwerkingen aan het HPV-vaccin zijn verbonden. Is dat zo?

Laten we het stuk eens doorspitten, dan kom ik daar daarna op terug. Spoiler: nee.

Boek uit 2015

Eerst even gnuiven dat de vaccinsceptici nu ineens tegen het gebruik zijn van anekdotisch bewijs. Dagelijks vliegen je de verhalen om de oren van buurmannen, neven en nichten en de zwager van de zwemleraar die overleden, verlamd raakten of magnetisch werden na de prik. Dat wordt blind geloofd. Maar is er gewoon een goed gedocumenteerd geval van iemand die de gevolgen ondervond van een daadwerkelijke ziekte die ook nog eens was te voorkomen, dan is dat ineens “angstaanjagend” en paniekporno.

Lees daarbij goed wat er wordt geschreven over de gynaecoloog en bijwerkingen: “Hij is klaarblijkelijk onbekend met het handboek Vaccines & Autoimmunity”, een boek uit 2015, dus elf jaar geleden. Terwijl de gynaecoloog wiens uitspraken zogenaamd worden weerlegd specifiek zegt: “Er zijn geen ernstige bijwerkingen gevonden in de afgelopen jaren.” Daarbij worden in het boek dus geen bijwerkingen gevonden op basis van klinische bewijzen, maar beschreven op basis van een vermeend mechanisme. Dit is dus wederom een alinea waar niet direct fouten in staan, maar waarin gewoon doldwaas wordt geredeneerd.

Read more

Er is stevige commotie ontstaan op sociale media, doordat sommige influencers het weer eens beter menen te weten dan vrijwel letterlijk elke expert. En zo naar tienduizenden volgers roepen dat een beetje alcohol drinken tijdens de zwangerschap toch wel moet kunnen. En als ze vervolgens hierop worden gewezen door mensen die wél behept zijn met enig kritisch denkvermogen, zich wentelen in een slachtofferrol, roepen dat je als man toch iets meer bescheidenheid moet betrachten en je uiteindelijk opdragen om een boek te lezen, waaruit zou blijken dat zij toch echt wel gelijk hebben.

Als er iets dergelijks gebeurt zijn twee dingen tegelijkertijd waar.

1. De influlu c.q. mama in de dop moet helemaal zelf weten of ze alcohol drinkt tijdens haar zwangerschap, ongeacht wat ik of een ander daar verder van vindt.

2. Zodra je op sociale media voor tienduizenden volgers niet alleen alcohol drinkt tijdens je zwangerschap, maar ook beweert dat dit wetenschappelijk onderbouwd veilig is, geef je een verkeerd beeld. Je normaliseert alcoholgebruik tijdens de zwangerschap niet alleen, je legitimeert het ook. En aangezien je op TikTok of Instagram zit om geld te verdienen met je bereik, mag je ook aangesproken worden op je verantwoordelijkheden met betrekking tot dit bereik.

De rest van dit stuk gaat dus over de tweede kwestie.

Expecting Better

Het boek waar mensen zich op beroepen, is geschreven door econoom Emily Oster in 2013, genaamd Expecting Better. Hierin duikt Oster in de cijfers van geboorteadviezen over bijvoorbeeld voeding en dus alcohol. Specifiek legt ze uit wat de beschikbare onderzoeken zeggen en waar deze beperkt zijn. Om vrouwen beter te informeren, zodat ze op basis van alle data zélf een afweging kunnen maken. En daar valt an sich best wat voor te zeggen. Niets mis met alle cijfers en feiten glashelder op tafel leggen.

Het is dan verder ook niet per se een boek vol onzin en Oster is ook niet per se een doorsnee afgedwaalde nepexpert, laat dat duidelijk zijn. Ze is zeer capabel in het uiteenzetten van de betreffende literatuur en wat niet al. Er staan bijvoorbeeld zeer valide kanttekeningen in over de richtlijnen in de VS met betrekking tot vis eten en koffie drinken.

Des te vreemder is het dat ze juist op het gebied van alcohol de plank zo hard mis slaat dat je je afvraagt of ze überhaupt wel weet wat een plank is of misschien wel in een land of zelfs dimensie leeft waar de plank nog niet is uitgevonden.

Laten we dus even door haar onderbouwing heen gaan en een paar studies waar ze zich op beroept erbij pakken. Disclaimer: het wordt nogal een zware bevalling (sorry). Als je hier dus alleen bent gekomen, omdat je zwanger bent en heel graag een glas wijn wil drinken en daarvoor een wetenschappelijk onderbouwd excuus zoekt, hoef je niet verder te lezen: dat is er niet.

Alcohol

Om helder te krijgen waarom haar adviezen belabberd zijn, is het eerst goed om te weten waarom alcohol eigenlijk wordt afgeraden tijdens een zwangerschap. Dit lijkt evident, maar vanuit wetenschappelijk, epidemiologisch én socialemedia-oogpunt is dat het dus blijkbaar niet. Dus moet het toch maar even uitgelegd worden.

Alcohol, ofwel ethanol, is een klein molecuul dat door de bloed-hersenbarrière en de placenta gaat. Het wordt omgezet in een giftige stof genaamd aceetaldehyde, wat bijvoorbeeld kankerverwekkend is en je DNA beschadigt. Het verstoort daarbij ook allerlei processen in je lichaam, waaronder ook weer de DNA-synthese. Alcohol morrelt daarbij aan de processen die essentieel zijn voor de celdeling. En vanaf bepaalde hoeveelheden is het neurotoxisch, dat wil zeggen: funest voor je zenuwstelsel. Het beïnvloedt de hormoonhuishouding, onderdrukt de immuunfunctie en zwengelt het de dopamineafgifte aan, waardoor het dus verslavingsgevoelig is. O ja en het verhoogt de kans op borst-, mond-, keel-, slokdarm-, lever- en darmkanker, zonder vastgestelde veilige ondergrens. Basically, all the good stuff.

Kortom: alcohol is een feest en daarom geen feest zonder alcohol. Elk molecuul kan via verscheidene biochemische routes schade aanrichten. Alleen is deze soms zo miniem dat je het niet per se merkt. En misschien is het zelfs wel zo dat het in hele kleine hoeveelheden helemaal niets doet, dat weten we dus niet precies.

We weten wel dat alcohol via de placenta bij het kind terechtkomt. Een kind dat moet groeien, hersenen aan moet leggen inclusief allerlei complexe neurale paden, ledematen moet aanmaken, als het even kan ook graag wat gezonde organen meekrijgt, et cetera. Zeg maar alles wat je zo’n beetje nodig hebt om van niets naar een levend, complex wezen als een mens te komen. Aangezien dat zo’n zorgvuldig, wonderbaarlijk en ongrijpbaar proces is en een embryo of foetus ook zo kwetsbaar is, leek het de gehele medische gemeenschap een prima plan om voor de zekerheid dan maar te adviseren daar dan maar zo min mogelijk gif bij te gooien.

Daar is ook reden toe vanuit de cijfers. We weten bijvoorbeeld dat als een moeder veel alcohol drinkt, dit tot allerlei ellende kan leiden bij het kind, zoals Foetaal Alcohol Spectrum Disorder (FASD), waarbij de alcohol voor allerlei schade bij de hersenen heeft gezorgd, waardoor het kind blijvende hersen- en lichaamsschade heeft. De ergste vorm hiervan is Foetaal Alcohol Syndroom, ofwel FAS.

Artikel gaat verder na schaamteloze zelfpromotie.

Ondergrens

Dan is natuurlijk de vraag: hoe zit het met een ietsepietsie klein beetje? Je moet immers wel af en toe in een hippe Amsterdamse tent een leuke foto kunnen maken van een peperduur glas sjampoepel. En de eventuele schade die een enkel glas aan zou kunnen richten bij je kind weegt natuurlijk geenszins op tegen de existentiële schade die je zelf oploopt als je zomaar eens betutteld zou kunnen worden door de zogenaamde “experts”.

Dit is waar het boek van Oster om de hoek komt kijken. Zij adviseert op basis van naar eigen zeggen honderden studies dat je prima kan drinken tijdens je zwangerschap. En de hoeveelheden die ze adviseert zijn niet voor de poes. Ik zou haast zeggen: zelfs als je niet zwanger bent gewoon onverstandig

In het eerste trimester adviseert ze max één à twee glazen per week en in het tweede en derde trimester adviseert ze maximaal een glas per dag. Dit zijn geen gemiddelden, maar echte dagmaxima. Het gaat er volgens haar vooral om dat je niet stapelt, zodat je lichaam goed de alcohol op kan ruimen.

Als je dat doet, verwerkt je lichaam volgens Oster het gros van de alcohol, waardoor je kind veilig blijft.

Ze houdt alles bij op haar blog, dus haar meest recente fundament is hier te lezen.

Haar hoofdargument: dat veel drinken slecht is, betekent niet dat een beetje drinken dat ook is. Ook al is er geen veilige marge bekend. Volgens haar wordt er gesteld dat omdat bepaalde niveaus van alcoholconsumptie schadelijk zijn, elk niveau van alcoholconsumptie dat is.

Dat is nogal een stropop. Het advies niets te drinken tijdens de zwangerschap berust namelijk niet enkel en alleen op de kennis dat veel drank schade doet. Het berust ook op de bestaande kans dat een klein beetje drank dat ook doet, gezien de hierboven beschreven impact van alcohol en de kwetsbaarheid van een embryo of foetus.

Daarnaast probeert ze in haar betoog een driekoppige draak epidemiologisch te onthoofden. De eerste kop is gedragsproblemen, de tweede cognitieve vaardigheden en de derde vroeggeboortes en miskramen.

Ze beroept zich op verscheidene studies die op basis van vragenlijsten keken naar of en hoeveel vrouwen dronken tijdens hun zwangerschap en wat dit voor effect had op het kind. Daaruit bleek doorgaans dat er bij kleine hoeveelheden in de cijfers geen zichtbare effecten waren. Conclusie: trek een fles open.

Hierin zit een gigantische valkuil.

De afwezigheid van bewijs van schadelijkheid is niet hetzelfde als bewezen veilig.

En als het nou om neutrale stoffen ging zoals water, wat in grote hoeveelheden ook giftig kan zijn, had je daar een lans voor kunnen breken. Maar we hebben het over alcohol, waarvan we weten op wat voor manier het huishoudt in een mensenlichaam. Daar zit de crux. Daarbij is ook niet gezegd dat de draak niet meer koppen kan hebben. Alcohol kan misschien ook wel schade aanrichten op andere manieren dan onder deze drie noemers vallen.

Laten we de drie facetten langslopen en kijken naar haar onderbouwing.

Gedragsproblemen

Op haar website lezen we:

Het onderzoek1 is dus uit 2010, naar 3000 vrouwen, waarbij werd gekeken naar de impact van drinken tijdens de zwangerschap op het gedrag van de kinderen op de leeftijd van twee, vijf, acht, tien en veertien jaar.

Uit de cijfers lijkt zowaar dat er een (statistisch niet significant) positief effect is van drank bij de zwangerschap, zelfs na correctie voor sociaaleconomische factoren en eigenschappen van de moeder zelf. Licht tot matig drinken in de eerste drie maanden zou samenhangen met iets minder gedragsproblemen over veertien jaar, maar dus niet met meer. Hierop concluderen de auteurs dat uit deze cijfers blijkt dat licht tot matig drinken geen risicofactor is voor gedragsproblemen.

Dat uit de data juist een klein positief effect blijkt, zou alle alarmbellen af moeten doen gaan: er is dan waarschijnlijk nog iets anders aan de hand. Een stoorfactor waar niet naar is gekeken.

De onderzoekers hebben opleiding en inkomen onder de loep genomen (en zelfs daarin vrij brede maten genomen), maar bijvoorbeeld niet impulscontrole, stress, quality time met de kinderen of het IQ van de moeder. Dit erkennen de auteurs zelf ook, ze noemen dit eigenschappen rond zelfcontrole die zowel licht drinken faciliteren als beter ouderschap mogelijk maken.

De onderzoekers corrigeerden wél voor sociaaleconomische factoren, zoals opleiding, inkomen én zelfs de stresservaring van de moeder en vonden dat opleiding en inkomen in dít cohort niet eens samenhingen met alcoholinname. Toch blijft het positieve effect staan, wat een sterke aanwijzing is voor het ontbreken van andere factoren.

Je kunt alleen corrigeren voor wat je meet, en juist de moeilijk meetbare eigenschappen ontbreken: impulscontrole, zelfregulatie, de mentale gezondheid van de moeder, de kwaliteit van de omgang met het kind, ga zo maar door. Dit is overigens iets wat de auteurs ook zelf aandragen. Ze schrijven dat de zelfcontrole waarmee licht-matige drinkers hun drinken weten te beheersen "quite plausibly enables better parenting and positive child well-being", en erkennen in hun conclusie dat de resultaten, ondanks correctie voor sociaaleconomische status, nog steeds ongemeten psychosociale verschillen tussen lichte drinkers en geheelonthouders kunnen weerspiegelen.

Daarbij gaat hier de vlieger op die continu opgaat: je kunt niet bewijzen dat iets schadelijk is, omdat je niet precies weet waar je dan naar zoekt en niet alles kunt meten. Afwezigheid van dat bewijs is dus geen bewijs van dat het veilig is.

Cognitieve vaardigheden

Hierover schrijft Oster het volgende:

Hier haalt ze twee studies aan, een Australische2 en een Engelse3. We lopen er weer even doorheen.

Het Australische onderzoek keek naar meer dan 7000 vrouwen aan het begin van de jaren tachtig. Deze rapporteerden hoeveel ze dronken tijdens de zwangerschap, waarna hun kinderen werden gevolgd tot hun veertiende. Op dat moment deden er nog ruim 5000 vrouwen mee en zo’n 3700 kinderen. Conclusie: blijf je onder een glas per dag, dan is er geen impact op aandacht, leervaardigheden of cognitie. Vanaf een glas per dag treedt er wel een negatief effect op en deze stijgt met de hoeveelheid die wordt gedronken. Er is dus een dosis-responsrelatie, alleen niet onder een bepaalde drempel.

Het is verder best een prima onderzoek en niet zo gek dat Oster dit aanhaalt, maar ook hier liggen weer twee adders onder het gras: dat er geen schade is gevonden, betekent niet dat die schade er niet is, want misschien heb je er wel niet naar gezocht. Je weet immers niet per se waar je naar zoekt. En het feit dat je niks hebt gevonden in de uitkomstmaten waar je wél naar zocht, betekent niet dat alcohol alsnog geheel veilig is. Want, nogmaals, afwezigheid van bewijs betekent niet bewijs van afwezigheid. De auteurs claimen zelf ook geen gevonden “veiligheid”, maar zijn juist heel zorgvuldig in hun conclusies:“although a number of study limitations need to be considered, the results suggest that consumption at the level of <1 drink/day does not lead to adverse outcomes in relation to attention, learning and cognitive abilities, as measured in the current research.“

ALSPAC

Ook beroept Oster zich op een Engelse studie: de Avon Longitudinal Study of Parents and Children (ALSPAC), een groot cohort uit de regio Bristol waarin onder meer het IQ van de kinderen op achtjarige leeftijd werd getest.

Hieruit bleek dat kinderen van vrouwen die licht dronken tijdens de zwangerschap het niet slechter en soms zelfs iets beter deden dan kinderen van geheelonthouders. Hier zijn wel wat kanttekeningen. Er is een enkel meetpunt op de leeftijd van acht jaar. Het is niet gezegd dat dan alle schade zich al heeft gemanifesteerd, vaak kan deze ook later de kop opsteken.

En hier zit natuurlijk een sociaaleconomische adder onder het gras: lichte drinkers zijn gemiddeld ouder, hoger opgeleid en welvarender, en krijgen vaak kinderen die ook gunstiger een IQ-test uitrollen. Ongeacht wijn. Dit bleek uit een heranalyse4, waarbij werd gekeken naar genetische varianten voor alcoholafbraak. Deze omzeilt de sociaaleconomische stoorzender en dan blijkt: meer blootstelling in de baarmoeder aan alcohol hangt samen met een lager IQ op achtjarige leeftijd.

Deense Studie

In haar boek haalt Oster tevens een deelstudie aan van een reeks Deense onderzoeken naar 1600 zwangere vrouwen.5 Hierbij werd gekeken naar hoeveel zij dronken tijdens hun zwangerschap en wat voor impact dat had op een aantal cognitieve functies van het kind op vijfjarige leeftijd.

Wat blijkt: bij kinderen van zwangeren die een tot vier glazen per week dronken én van zwangeren die vijf tot acht glazen dronken, was er geen meetbaar verschil in het IQ, aandachtsspanne en executieve functies van het kind op vijfjarige leeftijd. Vanaf negen glazen per week was er wel significant effect op de aandachtsspanne.

Dit lijkt allemaal rooskleurig, maar de uitkomstmaten in dit onderzoek zijn natuurlijk niet alle symptomen voor FASD of überhaupt voor de mogelijke schade die je kunt aanrichten met alcohol. Want nogmaals: veel weten we ook niet. En er zijn bijvoorbeeld zat kinderen die weliswaar FAS hebben, maar geen afwijkend IQ. Dat zou natuurlijk ook kunnen voor schade die niet per se direct onder FAS valt. Daarbij kunnen klachten juist later parten gaan spelen, voorbij de vijfjarige leeftijd. Dit is dus alsof je een autoband in het water ziet dobberen en daarom concludeert dat je auto niet zal zinken als je ‘m op zee parkeert.

Millennium Cohort Study

Een studie die tevens vaak wordt gebruikt in deze discussie: de UK Millennium Cohort Study, een steekproef onder 11.000 kinderen in het Verenigd Koninkrijk begin deze eeuw. Deze kinderen werden op de leeftijd van drie, vijf en zeven jaar onderworpen aan allerlei testjes.678 De resultaten werden gelegd naast het drinkgedrag van hun moeders tijdens de zwangerschap.

Hieruit zou ook blijken dat als een zwangere één tot twee glazen per week drinkt, dit niet leidt tot een verhoogd risico op gedragsproblemen of cognitieve problemen, vergeleken met zwangere geheelonthouders. In sommige gevallen zou het zelfs slimmere kindjes opleveren, blijkt uit een latere heranalyse9. Specifiek jongens van lichte drinkers kwamen tijdens alle drie de meetmomenten slimmer uit de test.

Hierin zit natuurlijk een sociaaleconomische confounder ons recht in de ogen aan te kijken: lichte drinkers zijn vaak hoger opgeleid en welvarender. En kinderen zullen dus ook vaak slimmer zijn en allerlei dingen in het leven meekrijgen, waardoor gedragsproblemen misschien minder snel de kop opsteken. Daarbij is ook van belang hoe intelligent de moeder is. Uit dezelfde heranalyse is gebleken dat de voorsprong van de kinderen van lichte drinkers geheel te verklaren is door deze sociaaleconomische zijwieltjes, met als zwaarwegendste factor dat hun moeder ook gewoon slim was. Vrouwen die gematigd drinken zijn gemiddeld ouder en hoger opgeleid en krijgen dus ook kinderen die vrij slim zijn.

Maar dat betekent dus niet dat alcohol tijdens de zwangerschap geen schade aanricht of zelfs je kinderen slimmer maakt. Zelfs de auteur van de Millennium Cohort Study benadrukte dat de data niet betekenen dat licht drinken tijdens de zwangerschap verstandig is.

Tot slot: vroeggeboortes en miskramen

Hierover schrijft Oster dit.

Haar eerste onderzoek10 uit 2007 vond volgens haar geen sterk bewijs voor of tegen een verband met een miskraam. De auteurs schrijven er letterlijk achteraan:

"This systematic review found no convincing evidence of adverse effects of prenatal alcohol exposure at low–moderate levels of exposure. However, weaknesses in the evidence preclude the conclusion that drinking at these levels during pregnancy is safe."

De auteurs benadrukken hier dus ook dat dit niet zegt dat dergelijke hoeveelheden veilig zijn. In een review die Oster zelf gebruikt om haar standpunt te stutten. Ze haalt dus een stuk aan dat met zoveel woorden waarschuwt tegen precies de conclusie die ze zelf trekt en laat wel heel handig dat stuk eruit.

Voor vroeggeboorte stelt Oster dat er ook geen verband is bij lichte consumptie op basis van mede dit onderzoek.

Het tweede onderzoek11 is een grote studie naar bijna 100.000 vrouwen, waaruit zou blijken dat ook bij maar twee drankjes de kans op een miskraam wordt verhoogd. Ze schrijft zelf over het eerste trimester: “twice the risk of miscarriage for women drinking four or more drinks a week”. Maar dat is een understatement, het is factor 2,82 vanaf vier drankjes, dus bijna driemaal zoveel. En factor 1,66 vanaf twee glazen per week. Dat ligt in de bandbreedte van haar eigen adviezen: tot twee glazen per week in het eerste trimester.

Hoe dan schoffelt het onderzoek eigenlijk haar eigen adviezen onderuit. Het is wel zuiver dat ze het alsnog meeneemt in haar analyse, dat moet je haar meegeven, maar haar enige tegenwerping is dat het onderzoek niet perfect is. Ja, dat is zo, maar die kanttekeningen had ze natuurlijk ook bij al haar andere bronnen kunnen plaatsen. Ik heb nogmaals verder niet het idee dat Oster te kwader trouw is, maar het is wel opmerkelijk dat ze een nulresultaat standaard als geruststelling ziet en resultaten waaruit wel schade blijkt dus bagatelliseert.

Denkfout

Dit zijn natuurlijk maar een handvol onderzoeken uit een veel grotere stapel literatuur die Oster aanhaalt, maar ze illustreren de denkfout. Op sommige is misschien wel wat aan te merken, maar dat is niet het grootste probleem. Uit de data van elk van de studies blijkt weliswaar dat er geen schadelijke effecten zijn gevonden bij een kleine dosis alcohol, maar dat betekent op geen enkele manier dat het ook daadwerkelijk veilig is. De onderzoeken die ze wel aanhaalt, zijn verder gewoon goede onderzoeken, laat dat duidelijk zijn. Ze gaat zorgvuldig te werk en er is vrij weinig aan te merken op wat ze zegt.

Het is terecht dat ze stelt dat uit de data blijkt dat alcohol van een bepaalde grens schade aanricht en dat er geen schade is gevonden onder deze grens. Maar deze data zijn dus te beperkt om te concluderen dat alles onder die drempel dan wel veilig is. De kans is zelfs zeer aanwezig dat het onveilig is, al weten we dat dus, nogmaals, niet.

Daarbij zijn haar drie pijlers enigszins arbitrair, er zijn allerlei andere vormen van schade denkbaar, die niet onder deze paraplu vallen. Zoals fysieke.

Stel er zou er wel een onderzoek zijn waarin perfect zou worden uitgelicht dat, zeg, een glas per dag drinken geen enkele impact zou hebben op maar liefst 25 uitkomstmaten zoals IQ, uiterlijk, groei, gedrag, noem maar op. Dan nog zou het af te raden zijn alcohol te drinken. Omdat we dus niet weten of er misschien wel een 26e op de loer ligt. En omdat we niet weten of de gevoeligheid waarmee we die andere 25 maten meten wel hoog genoeg is om zelfs de kleinst denkbare impact vast te leggen, waarvan we niet eens weten dat-ie bestaat.

Dit is de essentie. De medische gemeenschap erkent dit kennishiaat en concludeert daarop: niet drinken. Ook omdat de baten, een enkel glas of twee glazen of whatever, op geen enkele manier opwegen tegen de eventuele kosten. Oster benadert het van de andere kant: er is geen duidelijke marge waarbij er schade optreedt en het is niet eens duidelijk wat die schade dan is, dus een klein beetje moet kunnen. Dat is, naja, gewoon bezopen.

Recente studie

Een van de redenen dat het lastig is dit te onderzoeken, is dat je altijd bent aangewezen op observationeel onderzoek, waarbij allerlei storende factoren om de hoek komen kijken waarvoor je moet corrigeren. En soms niet eens kúnt corrigeren. Een recent Zweeds onderzoek12 (working paper, nog niet peerreviewed) is in dat kader zeer interessant. Het nam vergelijkbare zaken onder de loep, maar dan net effe anders.

Er werd gekeken naar het alcoholbeleid in twee Zweedse regio’s dat eind jaren zestig van kracht werd voor 8,5 maand, waarbij bier in de supermarkten beschikbaar werd voor jongeren vanaf 16 jaar in plaats van 21 jaar. Waardoor ook de consumptie steeg. De onderzoekers keken naar kinderen die op dat moment in de baarmoeder zaten en volgden hun geestelijke gezondheid tot maar liefst middelbare leeftijd, tot soms 47 jaar oud. Inclusief psychologische keuringen bij militaire dienstplicht op hun achttiende.

Dit is interessant, want geen vragenlijstcohort met alle ellende door onnauwkeurigheid en confounding van dien. Het meet de impact van een externe beleidsimpuls en ze richten zich dus op kinderen die al waren verwekt voordat dit beleid van kracht werd en vergeleken deze met kinderen uit andere regio’s waarbij tijdens verwekking deze maatregelen niet golden, of met kinderen voor of na de 8,5 maand. Daardoor valt de bekende stoorzender van sociaaleconomische status weg en meet je veel directer een oorzakelijk verband.

Wat de onderzoekers vonden: blootstelling aan dit beleid verhoogde de kans op een psychiatrische diagnose op 42–47-jarige leeftijd met zestien procent. Depressie 24 procent. Angststoornissen vijftien procent. ADHD/autisme vijftig procent (van twee naar drie procent, ter nuance). Deze effecten waren het grootst bij jongens en bij blootstelling vanaf het tweede trimester. Op hun achttiende scoorden jongens vaker laag op psychologisch functioneren.

Let wel: dit gaat dus niet over een ietsiepietsie drank, dus ik gooi dit niet op tafel om alles wat Oster schrijft onderuit te weerleggen. Het illustreert alleen wel de eerdere kanttekeningen: dat schade door alcohol (zij het dus door meer dan licht gebruik) op latere leeftijd nog de kop op kan steken en dat deze schade ook in domeinen en uitkomstmaten kan opduiken die niet onder de drie noemers van Oster vallen, bijvoorbeeld psychiatrie en inkomen. Iets waar Oster niet over rept. Ook interessant: de auteurs verwijzen naar Osters boek als een van de oorzaken die het drinkgedrag onder zwangeren mede in stand houden. Daarmee is de buik mooi rond.

Geniet, maar drink dus niet

Oster beroept zich op uitstekende onderzoeken, waarbij de auteurs in de regel zeer voorzichtig hun data interpreteren. Oster zelf trekt hier echter veel verregaandere conclusies uit, wat opvallend is, aangezien ze verder secuur te werk gaat. Haar adviezen om tot twee glazen per week te drinken in het eerste trimester en maximaal één glas per dag te drinken in het tweede en derde trimester, worden in ieder geval niet goed onderbouwd met de onderzoeken die ze zelf aanhaalt. En zijn onverantwoord.

Voor alcohol is er geen veilige marge bekend. Juist daarom kun je beter niks drinken als je zwanger bent. Geen druppel, dat is simpelweg de veiligste keuze.

Dat is ook waarom je dit advies terugleest bij elke denkbare gezondheidsinstantie. Het Voedingscentrum. Jellinek. Het RIVM. Trimbos. De Gezondheidsraad. De WHO.

En ja, dat is voor mij makkelijk praten als man. Alhoewel. Ook mannen mogen best even stoppen met drinken in het kader van kinderen krijgen, zij het niet tijdens de zwangerschap, maar vanaf drie maanden voor bevruchting. Alcohol kan namelijk ook impact hebben op de zaadkwaliteit, aldus Trimbos.

Vanaf hoeveel glazen verhoog ik dan bij mijn toekomstige kinderen het risico op influencerschap op latere leeftijd?

Veel dank aan Dr. Kim Fairley voor de input over Osters werk en het meelezen vanuit methodologisch en empirisch perspectief.

Hierin gaan, volgens de website van de EO zelf, bekende Nederlanders in gesprek met hun online haters.

Een bekende Nederlander in de ene stoel, een hater in de andere stoel. Slachtoffer tegenover dader. Dit is in theorie op zich een prima format. Kun je hartstikke goed mee uit de voeten. Er is nogal wat haat. Daar kan ik over meepraten.

Maar de EO zou de EO niet zijn als ze er niet een enorme moralistische puinzooi van wisten te maken, waarbij ze alle journalistieke scrupules vooraf vakkundig van zich af heeft geschud, met als enige kompas de eigen evangelische, van elke realiteitszin verstoken inborst.

Dus: riemen vast.

Online haat

Haat is ook in huize Sjamadriaan aan de orde van de dag. En dan bedoel ik specifiek online.

Toevallig schreef ik onlangs nog een stuk over polarisatie, opgesmukt met een florissante greep uit de fijnbesnaarde reacties die ik zelf de afgelopen tijd heb mogen ontvangen.

Sindsdien heb ik niet stilgezeten, dus hieronder een paar reacties die ik sindsdien heb mogen krijgen. Gewoon weer even ter leering ende vermaeck.

Dit is een deel van de oogst van een week of drie online zijn. Gezelligheid alom.

Het zal je niet verbazen, maar de schuimbekken die dit sturen komen meestal uit dezelfde matig geïnformeerde hoek. En volgen dezelfde influencers. Nu zijn deze influencers natuurlijk niet verantwoordelijk voor de woorden en daden van hun volgers, laat dat duidelijk zijn. Toch zou ik zelf wel de ogen uit m’n kop schamen als dit soort types namens mij (de namen worden er regelmatig bij genoemd) anderen op een dergelijke manier zouden belagen.

En het beperkt zich niet enkel tot mij. Steeds meer zorgprofessionals trekken de online deur achter zich dicht, vanwege de rabiate idioten die ze elke keer weer op hun dak krijgen. Een voorbeeld:

Goh, daar had je als EO misschien een leuke aflevering over kunnen maken?

Artikel gaat verder na schaamteloze zelfpromotie.

Vaccins

Geen enkel onderwerp lijkt zo snel de onderbuik te bereiken als vaccinaties. Een poos geleden maakte ik bijvoorbeeld een video over Kosso (echte naam Albert), een influencer c.q. Fitness Flintstone c.q. Lamborijdende poederboer met een half miljoen volgers. Daarin legde ik haarfijn uit dat zijn beweringen over kindervaccinaties voor geen reet kloppen.

Video kun je hier kijken:

De strekking: hij zegt dat hij zijn zoontje niet laat vaccineren, omdat zijn zoontje sterk is. Maar dat slaat natuurlijk nergens op, want wat betekent “sterk” in deze? En waarom zou dat je kind beschermen tegen infectieziekten?

Niet geheel verrassend nam deze pratende schep eiwitpoeder mijn video niet in dank af en werd er in no time een recordsalvo aan haatreacties onder afgevuurd. Door Kosso zelf én zijn lemmings.

Een bloemlezing:

Heftig. Wat vooral vermakelijk is: Kosso’s primaire reactie op kritiek, is mij uitmaken voor “overheidsho”. Alsof ik word betaald door de staat om hem tegen te werken. Dat klopt dus niet.

Not that social

Goed, ik had dit inmiddels alweer afgesloten en zelfs nog een video over Kosso gemaakt en zijn nogal achterhaalde uitspraken over vaccinaties, waar hij verder niet op reageerde. Daarmee dacht ik dat ik dat Kosso voorlopig wel uit m’n algoritme was verdwenen. Godzijdank.

Het tegendeel bleek waar. Het algoritme schotelde mij een video voor die ik drie keer heb moeten kijken, voordat ik snapte wat er aan de hand was.

Not that social! Kosso deed mee aan Not that social! Zal iemand dan eindelijk z’n snoet in zijn eigen plasjes wrijven, als de emotioneel incontinente puppy die hij is?

Neen. Niks van dat. Kosso zit zowaar in de slachtofferstoel. Kosso mag zijn beklag doen over de haat die hij zélf allemaal wel niet krijgt.

De hele aflevering kijk je hier.

Kosso is iemand die online roept: “De grootste nachtmerrie van elke ouder is dat zijn kind gay wordt.” En dat kinderen homoseksueel worden gemaakt doordat bijvoorbeeld Netlix het teveel promoot.

Iemand die de dolste complotten de wereld inslingert, de meest rabiate onzin over vaccinaties rondpompt én aan de wieg staat van allerhande virulente homohaat.

Diezelfde knakker wordt dus nu in de slachtofferstoel gezet door de EO. Omdat hij een haatreactie heeft gehad, waarvoor de afzender zich nu mag verantwoorden.

Deze afzender beweert zelf ook nog eens een student te zijn van Andrew Tate, dus Kosso wordt hier eigenlijk als een soort vredelievende tegenhanger van Andrew Tate neergezet, terwijl hij toch zelf eerder ook een Temu Tate is dan iets anders. Dit is een beetje alsof je een PVV’er tegenover een lid van de Ku Klux Klan zet, terwijl hij net een kruis aan het verbranden is. Ja, dan lijkt die PVV’er toch wel redelijk.

En de reactie die zogenaamd door moet gaan voor haat?

Jemig. Wat heftig. Een hypocrisieverwijt. In de aflevering gaat het ook nog eens een groot deel over of deze reactie inhoudelijk wel klopt. Volgens Kosso niet, en dat raakt hem toch wel het meest: dingen die niet kloppen. En de presentator speelt daarin ook nog eens scheidsrechter: de afzender moet zich verantwoorden, want hij zegt dingen die niet klopt.

En dat komt dan dus van iemand die continu dingen roept die dus niet kloppen.

En ik snap best dat als je zelf een kolkende oersoep van online haat bent, het niet per se rechtvaardig is als je zelf ook haat ontvangt. Zo eerlijk moet je zijn. Maar goede genade, dit is toch wel alsof een notoire pyromaan zich mag komen beklagen over de brandveiligheid, omdat-ie zelf een blaar heeft op z’n pink.

Waarom zou je als EO in godsnaam hem in deze stoel zetten? Wat is hier de reden van? Dat wilde ik wel eens weten, dus ging ik even navraag doen. En wat ik vond, deed de wenkbrauwen fronsen tot achter de schouderbladen.

Casting

Ik plaatste namelijk mijn verontwaardiging over deze journalistieke keuzes in een Instagramstory en ineens sijpelden de berichten binnen van mensen die ervoor waren benaderd. Allemaal… volgers van mij. Huh? En die werden benaderd op basis van reacties onder… mijn video. Huh? Over Kosso. Huh?

Ze werden dus eerst benaderd met dit bericht:

En vervolgens, bij vraag naar specificaties, ontvingen ze het volgende:

Ok, dus deze castingredacteur heeft mijn video gezien, zag ALLE drek die eronder stond, van schelden met ziektes, tot bizarre verwijten. Afkomstig van Kosso en consorten. En besloot er toen EEN reactie uit te vissen, namelijk “Domme vent die Kosso” en dat om te dopen als de online haat van dienst. Terwijl Kosso dus ook, zoals in de video duidelijk wordt, een wandelende anti-vaxxpropagandazuil is.

Nu kun je best vraagtekens zetten bij hoe constructief “Domme vent die Kosso” verder is. Maar het is, naast prima te onderbouwen aan de hand van de betreffende video, ook niet echt haat.

Vooral als het is omgeven door kunstwerken als “ga weer jou nagels lakken manwijf” en “kk lijer kosso koopt jou vader en je vader”.

Ik ben overigens niet de enige die dit heeft ervaren. Dit is wat iemand anders voor de kiezen kreeg, nadat hij kritiek had op een poedertje.

En de castingredacteur hoeft ook niet te doen alsof ze het allemaal niet wist, want ze was er ook al door anderen op gewezen

Tisjeboyjay

Daarbij bleek ook nog eens dat niet alleen Kosso mocht uit komen huilen over alle vervelende reacties die hij allemaal wel niet kreeg, ook comedian Jay Francis, bekend als Tisjeboyjay, mocht het slachtoffer uit komen hangen.

Nu, ik ken inmiddels meerdere journalisten die niet meer hun mond opentrekken over Jay Francis, omdat ze weten dat het resulteert in een dagenlang aanhoudende lawine van intimidaties en ze daar simpelweg geen zin in hebben.

Hij wakkerde met een golf van nepnieuws aan over de Week van de Lentekriebels in 2023, op basis van wat anonieme berichten die hij had ontvangen en verder niet had gecontroleerd, waarop meerdere medewerkers van Rutgers ook een boeket aan bedreigingen ten deel viel. Elke keer als-ie iets over mij zegt, kan ik de dweil ook weer van stal halen. Dit doet hij overigens volledig bewust, aangezien ik het al meerdere keren bij ‘m heb aangekaart.

Goed, deze losgezongen liegsliert zou dus ook in de slachtofferstoel zijn gaan zitten, maar die aflevering is om een of andere reden niet doorgegaan.

Het zegt wel alles over de journalistieke blinde vlek van Bijbelse Proporties die de EO erop nahoudt.

Tamara Elbaz

Niet veel later, in de volgende aflevering, bleek dat de EO nóg een totaalmalloot had gevonden om weelderig te laten wentelen in de slachtofferrol. Namelijk Tamara Elbaz. Hier is de aflevering:

Ja, dit lijkt wel een herhaling van zetten. Elbaz pompt continu de meest stompzinnige nonsens over o.a. vaccinaties en fluoride rond. En zegt bijvoorbeeld dat ze ivermectine voor paarden slikt tegen parasieten (die ze niet heeft).

Ik schreef over een paar zotte uitspraken van ‘r, waarop zij reageerde met een online poll over met wie er beter uitzag, ik of zij:

Om vervolgens in d’r podcast te roepen dat ik word betaald door de farmaceutische industrie. Dat is het soort bully dat dus nu mag komen uithuilen over de haat die zíj krijgt. Sterker nog, een poos geleden kwam ze in opspraak omdat ze had gezegd dat Sophie Hilbrand eruitziet alsof ze al twintig jaar aan het ontbinden is.

Wat zijn in godsnaam de afwegingen geweest in dit programma?

Wederhoor

Ik heb hierop de castingredacteur een paar berichten gestuurd met vragen.

Ik heb nooit reactie ontvangen. Wel plaatst ze continu trots alle snippets van het programma op haar eigen kanaal.

Ook probeerde ik de EO over dit alles vragen te stellen. Ik heb de persvoorlichter vier keer proberen te bellen en heb ook het productiehuis een mail gestuurd. Alsmede de communicatieafdeling van de EO.

Uiteindelijk kreeg ik deze mail, van Maarten Vermeulen, “product owner” bij de EO, wat dat ook moge betekenen.

Een heerlijk nietszeggende mail waarin dus exact nul antwoorden worden gegeven op mijn vragen. Dat doet een product owner dus: vage antwoorden geven op vragen die niet zijn gesteld.

Maar belangrijker nog. Wat lezen we vooral niet in deze mail?

Het woord “haat” valt geen enkele keer. Nu gaat het programma ineens over “online kritische reacties”. Wat is er met de haat gebeurd? Vanwaar deze verschuiving in focus van het programma? Of schaart de EO kritische reacties en daadwerkelijke haat ineens onder dezelfde noemer? Jemig, dat zou de omroep in dit geval wel heel handig uitkomen!

Dus antwoordde ik:

Zoals je leest, waren ze niet happig.

Besef, dit is dus de NPO.

Goed. Uiteindelijk wilde ik ook niet de onredelijke partij zijn. Dus vooruit, dan kom ik wel naar Hilversum. Maar dan wil ik het wel opnemen, want het is on the record.

Wederom geen reactie.

Waanzin. Impliceren dat een gesprek niet zorgvuldig gevoerd kan worden, puur omdat het wordt opgenomen. Snappen deze mensen zelf niet hoe journalistiek werkt? En dan ook nog de boel omdraaien door mij de schuld in de schoenen te schuiven.

Ik heb zijn eerste mail integraal in een Instagramstory geplaatst, want ook dat is een communicatiekanaal, dus waarom zou dat aanleiding zijn om ervan uit te gaan dat het niet zorgvuldig is? If anything, heb ik dus niks uit de context gehaald en gewoon zijn woorden volledig en integraal gepubliceerd. Dit is alsof je iemand vegetarisch ziet eten en er dan maar van uitgaat dat diegene ook vlees eet.

Ook nu heb ik de volledige mailwisseling geplaatst, ik zeg het er maar even bij.

Goed.

Nu kan ik niet komen, dan zullen ze beweren dat ik hun uitnodiging voor wederhoor heb geweigerd. Wat natuurlijk niet zo is.

Of ik kan wel komen en akkoord gaan met een gesprek dat niet on the record is. Maar dan wordt het het woord van de EO tegen het mijne, omdat dus niks on the record is.

Daarom besloot ik maar te gaan, in een laatste poging een opgenomen gesprek te ontfutselen.

Ik kwam echter het pand niet binnen, omdat ze een beveiliger aan de deur hadden gezet, speciaal om mij vrij hardhandig weg te sturen.

Dit is dus hoe de EO omspringt met haar journalistieke verantwoordelijkheid.

Ironie

Goed. De EO geeft dus een podium aan een heel arsenaal aan desinfokanonnen. Deze halfbebreinde hyena’s mogen in de slachtofferstoel zelf doen alsof ze het allemaal wel heel zwaar hebben in die gemene online wereld. En in het gezicht van een zogenaamde hater de redelijkheid uit komen hangen, terwijl de ““““haatcomments”””” die ze kregen verbleken bij het vitriool dat ze zelf spuwen. De redacteur in kwestie is hier aantoonbaar van op de hoogte, maar besluit alsnog deze valse balans in stand te houden.

Zou de EO bewust een halvegare als Kosso door de mediawasstraat willen halen, aangezien hij er toch ook wel hele conservatieve standpunten over homoseksualiteit en vaccinaties op nahoudt? Zou de omroep zo een nieuwe publiek willen aanspreken? Het is een van de vele vragen die ik helaas niet kon stellen, want als klap op de vuurpijl weigert de EO uitleg te geven over haar journalistieke keuzes.

Kortom: de EO maakt een programma over haat / online kritiek en kan vervolgens zelf niet omgaan met online kritiek.

Inderdaad: Not that social.

Of is de discussie over polarisatie juist gepolariseerd?

Polarisatie komt immers in velen vormen. Zoals onderstaande.

Aangezien ik mezelf redelijk vaak terugvind in het oog van de storm, denk ik dat ik best een uniek perspectief heb op polarisatie en alles daaromtrent. Tijd om eens mijn eigen overpeinzingen te delen, waarbij ik tussen de tekst zelf voor de verandering eens zal versieren met een greep florissante reacties die ik de afgelopen maanden naar mijn hoofd kreeg geslingerd.

Gewoon, ter leering ende vermaeck.

Inhoudelijke polarisatie is goed

Polarisatie hoeft denk ik niet iets slechts te zijn. Heel zwartwit (of gepolariseerd, haha) gesteld: er zijn mensen die continu roepen dat de aarde plat is en ik weet toch vrij zeker dat deze pak ‘m beet bolvormig is. Dan is het heus geen schande als ik geen gulden middenweg zoek. Enerzijds vanwege de belachelijke hoeveelheid bewijzen en anderzijds het gegeven dat vrijwel elk weldenkend mens op aarde in het geval van een platte aarde betrokken zou zijn bij een heel vaag complot om dit in de doofpot te stoppen. Dat is een valse balans. Gewoon deze meme:

En niet geheel onbelangrijk, een compromis zou in de praktijk betekenen dat de aarde de vorm heeft van een soort ei en daar wil ik helemaal niet over nadenken.

Dus nee, polarisatie hoeft niet per definitie iets slechts of onlogisch te zijn.

Maar ja, dit is natuurlijk wel een extreem, belachelijk wereldbeeld. In hoeverre is het representatief?

Mijn ervaring is dat als er onderwerpen zijn waar flink wat wetenschappelijke consensus mee is gemoeid, je er donder op kunt zeggen dat dezelfde vlieger prima opgaat. Vaccinaties, zonnebrand, onzin over vlees, sommige vitamines en specifieke complottheorieën: soms zijn er niet genoeg grijstinten voor een middenweg en is een potje inhoudelijk polariseren hartstikke prima. Je hebt gewoon ongelijk, klaar.

Iemand (Jorn Luka) roept dat coronavaccins zijn gepusht door Satanische pedofielen. En dat deze turbokanker veroorzaken. Dit doet het goed op social media, zo is recent gebleken, duizenden likes en honderdduizenden views. Ik zal je de video zelf besparen.

Daar zeg je dan wat van. Dat is niet polariserend, als je het mij vraagt. Toch schieten mensen volledig uit hun panty als je stelt dat vaccins gewoon veilig zijn.

Als het gaat over dit soort dingen, polariseer ik maar al te graag. Ik vertegenwoordig met alle liefde de tegenpool van dit soort nonsens.

Read more

Als je mijn artikelen kunt waarderen, dan is Skepter zeker iets voor jou, aangezien daarmee elk kwartaal zo’n zestig heerlijke pagina’s over wetenschap en kritisch denken op de deurmat vallen. Over bijvoorbeeld de onderbouwing van buitengewone beweringen en allerhande drogredenen die je om de oren vliegen.

Neem hier een abonnement.

Zaadoliën, het is weer eens zo ver

We gaan het weer eens hebben over zaadoliën. En dan beginnen we uiteraard met deze meme:

Zaadoliën zijn online vaak de kop van Jut.

Hele volksstammen zijn er inmiddels van overtuigd dat zaadoliën, dus bijvoorbeeld zonnebloemolie, maïsolie, sojaolie en saffloerolie, puur gif zijn, alleen op basis van wat onvermijdelijke correlaties en onderbuikretoriek.

Ik schreef er eerder dit over:

Samenvattend:

Zaadoliën zitten in veel ultrabewerkt voedsel en ultrabewerkt voedsel heeft een sterke associatie met allerlei chronische ziekten, overgewicht en noem maar op. Dus is het een koud kunstje zaadoliën aan te wijzen als boosdoener van dit alles. Dat is zo’n beetje zeggen dat iedereen die is overleden ooit water heeft gedronken en dat we dus allemaal maar beter geen water meer kunnen drinken.

De theorie is dat zaadoliën vol zitten met linolzuur, een omega-6-vetzuur, en linolzuur zou zeer ontstekingsbevorderend zijn, alle gezondheidsgevolgen van dien. Maar: grote studies naar zowel zaadoliën als linolzuur specifiek, concluderen allemaal dat dit helemaal niet het geval is.

Zaadoliën en linolzuur worden, zolang je de data statistisch zuiver analyseert, geassocieerd met allerlei positieve gezondheidsuitkomsten en linolzuur werkt in de meeste gevallen juist ontstekingsverlagend, zo weten we uit verscheidene klinische onderzoeken en bevolkingsonderzoeken.

Studie

Niet geheel verrassend worden al deze onderzoeken door online angstzaaiers terzijde geschoven, terwijl ze continu wapperen met één studie waaruit zou blijken dat zaadoliën toch wel de duivel zijn. Zou je van geplukte kersen ook olie kunnen persen?

Ik heb het over de zogeheten Sydney Diet Heart Study uit 2013. Hilarisch genoeg werd deze ook meermaals gepost onder een video die ik eerder maakte over zaadoliën. Alsof ik dit nooit zou hebben gelezen of iets dergelijks. Nou mensen, bij deze. Riemen vast.

Als je het abstract leest, zou je namelijk zomaar kunnen denken dat zaadoliën inderdaad funest zijn, aangezien die stelt dat het vervangen van verzadigd vet door linolzuur het totale sterftecijfer verhoogt.

“The intervention group had higher rates of death than controls”

Alarmbellen.

Maar als je de studie leest, zie je eigenlijk dat er iets heel anders aan de hand is.

Sterker nog, als je iemand met een dergelijk onderzoek ziet schermen als ultiem bewijs van zijn standpunt, kun je er vergif (dus geen zaadoliën) op innemen dat-ie op monumentale wijze ongelijk heeft.

HARKing

Dat begint al bij de opzet.

In het onderzoek worden niet-gepubliceerde data geanalyseerd van een klinisch onderzoek dat liep van 1966 tot 1973. Mannelijke hartpatiënten tussen de 30 en 59 jaar oud (dus niet een willekeurige greep uit de bevolking) kregen de opdracht om hun verzadigde vetten uit bijvoorbeeld boter en vlees te vervangen door saffloerolie (rijk aan linolzuur). De onderzoekers wilden weten of dat het sterfterisico zou verlagen.

Verlágen, ja. Het initiële onderzoek hypothetiseerde dus dat saffloerolie en linolzuur juist gezónd zijn.

Jaren later wordt de data uit dit onderzoek ineens gebruikt voor de omgekeerde hypothese. Zo’n vreemde gang van zaken heb ik persoonlijk nog nooit gezien. Een dergelijke misleidende praktijk noemen we HARKing: Hypothesizing After the Results Are Known.

Je kunt natuurlijk niet een hypothese opstellen, onderzoek doen en als de uitkomst je niet bevalt, achteraf je hypothese aanpassen. Al is dat juist iets dat je in verschillende vormen online wel terug zult zien. Bijvoorbeeld bij astrologen, horoscopen en andere spiriwiri wichelroedewoekeraars. Ze formuleren dingen zo vaag, dat je achteraf ineens net kunt doen alsof de voorspelling aansluit bij een hele specifieke gebeurtenis. “Ah, je stapte in een hondendrol? Exact conform je horoscoop, waarin ik voorspelde dat er buiten eventueel onheil op je lag te wachten.”

HARKing is een beetje alsof je een dartpijl naast het bord gooit en er vervolgens maar een nieuw dartbord omheen tekent. “Kijk! Ik gooide precies in de roos!”

Om het verder te illustreren: stel je bijvoorbeeld voor dat je 25 keer een dobbelsteen gooit, waarvan acht keer 4 ogen. Dan concludeer je: statistisch gezien is de dobbelsteen niet perfect, want hij valt vaker op een 4. Iemand heeft de dobbelsteen gemanipuleerd of het zwaartepunt dusdanig veranderd dat er ineens veel vaker dan je zou verwachten een 4 valt. De kans dat zoiets gebeurt is namelijk nog geen 5 procent.

Maar: als je 25 keer een dobbelsteen gooit, is het helemaal niet zo heel onwaarschijnlijk dat je minimaal 8 keer een 1,2,3,4,5 of 6 gooit, ongeveer 27 procent. Maar als je het achteraf zo formuleert, lijkt het ineens heel waarschijnlijk dat de dobbel is verbouwd. Je husselt die krap 5 procent en die 27 procent door elkaar door achteraf te hypothetiseren.

Om het nog duidelijker te maken, een quote van Richard Feynman, wat technisch gezien geen HARK-ing is, maar meer een variant van HARK-ing in het dagelijkse leven:

You know, the most amazing thing happened to me tonight. I was coming
here, on the way to the lecture, and I came in through the parking lot.
And you won’t believe what happened. I saw a car with the license plate
ARW 357. Can you imagine? Of all the millions of license plates in the
state, what was the chance that I would see that particular one tonight?
Amazing!

— Richard Feynman

Methodologie

Het wordt nog mooier. De interventiegroep kreeg ter vervanging van onder andere dierlijke vetten en margarine vloeibare saffloerolie, maar daarbij ook dieetbegeleiding. De controlegroep kreeg helemaal niets. Geen dieetwijziging, geen begeleiding. Niets. Daarbij konden proefpersonen op elk willekeurig moment instromen en was er geen standaard tijd van deelname.

De controlegroep at waar men maar zin in had, wat dus ook een heel gezond dieet had kunnen zijn. 86 procent van de proefpersonen had immers een hartinfarct achter de rug. Dan ga je waarschijnlijk niet alleen steak en taart eten.

Daarbij ziet iedereen natuurlijk direct dat linolzuur helemaal niet een geïsoleerde variabele is in deze opzet, aangezien de interventiegroep zowel dierlijke vetten als margarine verving met saffloerolie.

Dus zowel verzadigde als transvetten (ofwel LDL-cholesterol verhogende onverzadigde vetten).

Tel daarbij op dat de interventiegroep ook dieetbegeleiding kreeg en je kunt onmogelijk stellen dat het verschil tussen beide groepen enkel en alleen aan linolzuur toe te schrijven zou zijn.

Data

Dan de data. Voor het onderzoek van 2013 zijn de gegevens van 458 mannelijke hartpatiënten meegenomen. 221 in de interventiegroep, 237 in de controlegroep. De auteurs hebben daarbij de data uit de jaren ‘60 en ‘70 gereconstrueerd uit een 9-track magneetband (de standaard voor dataopslag destijds) en daarbij een selectie gemaakt: alleen data die was te verifiëren aan de hand van artikelen die destijds waren gepubliceerd, werd meegenomen.

Uitvallers die destijds niet mee waren genomen in de studies, om wat voor reden dan ook, werden in het nieuwe onderzoek dus ook niet meegenomen. Hierdoor is het al lastig selectiebias uit te sluiten: wat zeiden deze niet meegenomen gegevens?

Op deze manier blaas je natuurlijk vooral de blinde vlekken van toen nieuw leven in. Dit alles zou natuurlijk bij iedere skepticus natuurlijk direct alle alarmbellen moeten doen rinkelen.

Resultaten

Ook was er nauwelijks significantie in het nieuwe onderzoek. De p-waarde was net aan 0,05.

Ter verhoging van de feestvreugde voerde Ramsden binnen hetzelfde paper ook nog eens een meta-analyse uit naar alle artikelen over linolzuur – waaruit geen enkel statistisch significant effect bleek. Maar nu wordt dit ineens geformuleerd vanuit de andere kant: er is geen effect, dus ook geen positief effect.

Dit is dus niet alleen een pijl gooien op een muur en er daarna een dartbord omheen tekenen, maar ook nog wat dartborden tekenen op een paar willekeurige plekken met de claim dat geen van je tegenstanders er eentje heeft kunnen raken.

Conclusie

Kortom, de Sydney Diet Heart Study geeft een nieuwe smaak aan het gezegde ‘rammelen aan alle kanten’. Het rammelt zo hard, dat je ineens ziet dat er kanten zijn aan een onderzoek die je daarvoor nooit opvielen. Maar nu dus wel, omdat ze dus rammelen. Het onderzoek is zo eigenlijk een uitstekende checklist van te vermijden blunders voor onderzoekers die zelf een experiment opzetten.

En ja, dat moet dan het ultieme bewijs zijn voor de schadelijkheid van zaadoliën.

Ik vermoed op basis van dit stuk “““““bewijs””””” dat deze oliën niet alleen hartstikke gezond zijn, maar ook nog eens uitermate geschikt om cognitieve dissonantie mee weg te masseren.

Dit is het vierde deel van mijn serie over ultrabewerkte voeding. Lees vooral de eerste drie delen, mocht je dat nog niet hebben gedaan.

Deel 1:

Deel 2:

Deel 3:

In dit vierde deel ga ik het hebben over de aangekondigde suikertaks, die in 2030 zal worden ingevoerd. Dit vinden we terug in de bijlage van het coalitieakkoord:

Vanaf dat jaar wordt er dus een extra belasting geheven op voorverpakte producten met meer dan zes procent suiker, vanaf 2028 worden de voorbereidingen getroffen deze te implementeren.

In het kader van ultrabewerkt voedsel en de consumptie ervan is dit een erg interessante maatregel. Veel ultrabewerkt voedsel wordt immers volgestopt met suiker, met name frisdrank. Een extra taks zou er dus voor kunnen zorgen dat het minder wordt gekocht en dat lijkt positief. Maar heeft dat ook het gewenste effect, namelijk overgewicht terugdringen en gezondheid bevorderen? Het ligt allemaal, net zoals de discussie over ultrabewerkt voedsel in het algemeen, helaas iets ingewikkelder dan je op het eerste gezicht zou denken.

Als je doel specifiek is om Nederlanders minder suiker te laten eten, is zo’n taks namelijk bijzonder effectief, zonder enige twijfel. Maar als je doel is om overgewicht tegen te gaan, niet zozeer. Dat klinkt erg tegenstrijdig, dus ik zal proberen uit te leggen hoe de vork in de steel zit.

Let wel: ik ben voorstander van het ingrijpen op overheidsniveau, als het gaat over zaken als gezondheid en specifiek een gezondere leefomgeving creëren. Laat dat vooral duidelijk zijn. Maar dan moet het natuurlijk wel het beoogde effect hebben en goed worden onderbouwd.

En daar schort het nogal aan in deze. Hoe exact, dat lees je onder deze schaamteloze zelfpromotie. Ik moet immers ook eten, al dan niet ultrabewerkt.

Suikerconsumptie

Wat is het doel van een suikertaks?

Het RIVM schreef in zowel in 20201 als 20232 een rapport over suikerconsumptie en een eventuele suikertaks. In het rapport uit 2020 wordt de vergelijking gemaakt met het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Noorwegen. Conclusie:

Er kan geen conclusie getrokken worden over overgewicht. Wel hebben de maatregelen ervoor gezorgd dat er minder suiker uit frisdrank werd geconsumeerd:

In het rapport van 2023 wordt gekeken naar wat voor impact een eventuele getrapte belasting (een variant van de suikertaks) zal hebben op de suikerconsumptie, naast de in 2024 ingevoerde belasting op alcoholvrije dranken. Deze conclusie is vrij duidelijk: dit zal ervoor zorgen dat er minder suikerhoudende dranken worden gedronken. In totaal een extra afname van twaalf tot veertien procent:

Maar, wat zal dat doen met overgewicht? We lezen:

Als we dus op de bevindingen van het RIVM afgaan, kunnen we dus niet zomaar concluderen dat een suikertaks overgewicht tegen zal gaan. Enkel de suikerconsumptie.

Dit is geheel in lijn met bijvoorbeeld een in opdracht van de WHO uitgevoerde meta-analyse3, waarbij 62 onderzoeken naar ingevoerde suikertaksen in verscheidene landen onder de loep werden genomen. Gemiddeld werden er na invoering 15 procent minder suikerhoudende dranken verkocht. En tegelijkertijd konden er geen harde conclusies worden getrokken over overgewicht. Dit blijkt ook uit een Cochrane-review4 uit 2020: er is wel bewijs dat belastingen de aankoop van de belaste voeding vermindert, maar niet dat er effect is op gewicht of gezondheid.

Er bestaat, kortom, weinig twijfel over of een suikertaks impact heeft op de geconsumeerde hoeveelheid van de producten waarover de extra belasting wordt geheven. Overal waar dit wordt ingevoerd zien we vrij consistent dat mensen minder consumeren.

Overgewicht

Maar om overgewicht tegen te gaan niet zozeer en dat is toch uiteindelijk het gewenste effect. In het coalitieakkoord lezen we, op pagina 53: “We bouwen aan de gezondste generatie ooit.” en iets verder: “We maken ongezonde keuzes onaantrekkelijker en een deel van de opbrengst van deze maatregelen zetten we in om de gezondheid juist te verbeteren.”

In het akkoord zelf wordt de suikertaks niet benoemd, maar het is evident dat dit hierop aansluit. Het gaat dus om het verbeteren van de gezondheid. Wat natuurlijk een goede intentie is.

Maar werkt een suikertaks daarvoor? Het idee hierachter is natuurlijk: als er een suikertaks wordt ingevoerd, eten we minder suiker. En als we minder suiker eten, hebben we naar verwachting minder last van overgewicht, waardoor we door de band genomen gezonder worden.

Hier zit de crux: dit klopt simpelweg niet. Richt je je niet zozeer op de consumptie van suiker, maar op overgewicht en gezondheid, dan is een suikertaks helemaal niet zo effectief. Uit de bovenstaande onderzoeken en rapporten blijkt dit al. Mensen consumeren weliswaar minder van het een, maar compenseren dat met de consumptie van het ander.

Ik kan natuurlijk niet met zekerheid zeggen dat een suikertaks hoe dan ook vergeefs is in Nederland, want er is hier nog nooit een suikertaks ingevoerd. Het enige wat we kunnen doen is kijken naar vergelijkbare landen, iets wat het RIVM dus ook doet om te onderbouwen dat een suikertaks de consumptie van suiker verlaagt. Maar daarmee vertelt het niet het volledige verhaal.

Want wat leren we nog meer als we kijken wat een taks elders deed?

In Denemarken werd bij een in 2011 ingevoerde vettaks veel ongezond voedsel over de grens in Duitsland gekocht,5 iets wat in Nederland ook niet ondenkbaar is. Dat terwijl er wel bijvoorbeeld minder gehakt en zuivelproducten met hoog vetpercentage werden gekocht binnen de grenzen.6 De maatregel is in 2012 teruggedraaid.

In China zorgde een een suikertaks op dranken ervoor dat deze inderdaad minder gretig aftrek vonden en tegelijkertijd voor gemiddeld 2,5 procent meer geconsumeerde calorieën.7 De producten die de Chinezen dronken in plaats van de suikerhoudende dranken, zoals sappen en zuiveldrankjes die dus niet onder de taks vielen, waren nóg calorierijker.

In Mexico werd in 2014 zowel een suikertaks als een extra belasting op calorierijk voedsel ingevoerd. Onderzoekers8 keken naar scannerdata van wekelijkse aankopen van 8.130 huishoudens en 47.973 barcodes en zagen dat er inderdaad een daling was in de producten die extra belast waren. 2,7 procent minder calorieën uit belaste dranken en drie procent minder calorieën uit belast voedsel. Daar stond tegenover dat er uit onbelaste (bewerkte) categorieën meer werd gekocht, waardoor de netto calorie-inname gelijk bleef en de inname van voedingscholesterol (12%) , natrium (5,8%), verzadigd vet (3,1%) en koolhydraten (2%) stegen, alsmede de eiwitinname (3,8%).

Mensen gaan dus weliswaar anders eten of drinken door een suikertaks, maar worden er niet per se gezonder op. De winkels liggen immers nog altijd vol met andere ongezonde en verleidelijke opties waar geen suikertaks op zit. Fabrikanten omzeilen bijvoorbeeld de taks door de producten weliswaar suikerarmer te maken, maar wel vol te proppen met ander verleidelijke edoch ongezonde ingrediënten zoals zout of vet, zoals bijvoorbeeld in Mexico gebeurde. Of door bijvoorbeeld net onder de grens van zes procent te gaan zitten.

Suikerconsumptie

Ook los van ingevoerde maatregelen, kun je suiker niet zomaar koppelen aan overgewicht op bevolkingsniveau, hoe verleidelijk ook.

In Australië daalde de consumptie van suiker tussen 1980 en 2010, terwijl het gemiddelde gewicht juist steeg.9 Iets wat “De Australische Paradox” wordt genoemd, al beperkt het zich niet tot Australië.

Ook in Nederland eten en drinken we al jaren minder suiker. De gemiddelde consumptie van suikerhoudende dranken bij volwassenen was tussen 2007 en 2010 bijvoorbeeld 313 gram per dag en tussen 2019 en 2021 199 gram per dag, ofwel een daling van 36 procent.10 Tegelijkertijd steeg het overgewicht de afgelopen decennia, al is het heel lastig exact die stijging vast te leggen in percentages, vanwege verschillende meetmethoden en criteria door de jaren heen.11

Uit allerlei klinische én observationele onderzoeken12131415 blijkt daarbij dat een hogere consumptie van suikervervangende zoetstoffen niet leidt tot een afname van gewicht. Hierbij moet natuurlijk een kanttekening worden gemaakt: veel van dit soort observationele onderzoeken vinden een correlatie tussen consumptie van suikervervangers en overgewicht, maar vaak kan er een omgekeerde causaliteit zijn: mensen met overgewicht stappen over op light-varianten. En op individueel niveau dat als je probeert gewicht te verliezen, het heel verstandig kan zijn wél over te stappen op light-varianten van frisdranken, aangezien je dan wel minder calorieën binnenkrijgt (mits je deze elders niet alsnog erbij eet of drinkt) Maar dan hebben we het over persoonlijk gedrag, niet over gedrag op bevolkingsniveau.

Uit deze data kunnen we dus geen harde conclusies trekken, maar ze wijzen toch wel de ongemakkelijke kant op dat een simpele suikertaks waarschijnlijk weinig goeds zal doen.

Gedrag

Ongezond gedrag is daarbij een meerkoppig monster dat zich lastig laat temmen of op zijn minst een bepaalde kant op laat sturen. Ongezond eetgedrag clustert bijvoorbeeld structureel met ander ongezonde “gedragingen”, volgens een Nederlandse studie met bijna tienduizend deelnemers.16 Of neem bijvoorbeeld een Zweedse studie naar ruim dertigduizend deelnemers17, waaruit ook blijkt dat ongezond eetgedrag vaak gepaard gaat met weinig lichaamsbeweging, alcoholgebruik en roken. De belangrijkste drijfveren hiervoor? Financiële stress, opleidingsniveau, en kwaliteit van sociale steun voor het omarmen van een gezondere leefstijl.

Er is dus een onderliggende gedragsfactor, waarvoor de consumptie van ongezond voedsel een marker is. Mensen die bewust gezond eten, zullen ook elders preventief gezond gedrag vertonen. En dat is dus exact waarom een suikertaks niet echt lekker zal werken. Er is geen onderliggende motivatie daadwerkelijk gezonder te gaan leven en dus ook eten.

Geredeneerd vanuit de zelfdeterminatietheorie van psychologische basisbehoeften18, is de suikertaks een grofweg een bescheiden ramp. Deze basisbehoeften behelzen autonomie, competentie en verbondenheid. Duurzame gedragsveranderingen moeten in lijn zijn met deze behoeften en een suikertaks bots er juist mee.

Een suikertaks is namelijk een externe, sturende prikkel en werkt dus niet een bepaalde intrinsieke motivatie in de hand om gezonder te eten. Mensen kunnen zelfs meer van de belaste dranken gaan drinken uit een soort verzet (hoe kinderachtig ik dit ook vind, laat dat duidelijk zijn). Exact de mensen die je mee wil krijgen, ervaren dit soort maatregelen als betuttelend.19 Op de pijler autonomie scoort de suikertaks dus erg laag.

Ook als het gaat om competentie, komt de suikertaks er niet goed uit. Het geeft mensen namelijk geen enkel gevoel van effectieve controle over de eigen gezondheid. Een eventuele gedragsverandering door een taks zal vooral door de portemonnee gedreven zijn en niet het resultaat van eigen inzicht. Er is geen enkel gevoel van eigen regie of iets in die trant.

Dan verbondenheid. Eetgedrag is bij uitstek sociaal en suiker is ook nog eens vervlochten met allerlei culturele aspecten. Van het Suikerfeest tot bijvoorbeeld samen een ijsje eten. Of een gebakje op een verjaardag. Of een toetje. Een suikertaks is een prijsprikkel die hier haaks op staat. Het maakt het alleen maar duurder en dan met name voor degenen die zich dat al niet kunnen veroorloven.

Waardoor we gelijk bij het volgende nadeel van een suikertaks belanden.

Nadelen

Niemand verwacht dat met een suikertaks al het overgewicht ineens verdwijnt, het is waarschijnlijk bedoeld als een van de vele wapens tegen obesitas. Maar het is ook niet iets dat je zomaar in kunt voeren zonder er nadelige effecten te verwachten, want die kunnen er wel degelijk zijn.

Uit een onderzoek20 van de Erasmus Universiteit Rotterdam uit 2024 blijkt bijvoorbeeld dat een suiktertaks institutioneel wantrouwen versterkt, vooral onder niet-hoogopgeleiden. Overgewicht en ongezonde leefstijlkeuzes gaan vaak hand in hand met opleidingsniveau, dus ironisch genoeg tast een suikertaks de geloofwaardigheid van de politiek en instituten als het Voedingscentrum aan, bij exact degenen die ze proberen gezondere keuzes te laten maken. Die ervaren dat zoals hierboven al beschreven als minachtend. Maar die moet je straks ook weer meekrijgen met andere maatregelen.

Daarbij werkt een suikertaks ook ongelijkheid in de hand. Uit een review21 uit 2016 blijkt bijvoorbeeld dat de daling van suikerconsumptie na een taks het grootst is in lagere sociaaleconomische groepen, maar dat deze dus ook de grootste financiële last van de taks ervaren. Nederlanders die zichzelf toch al makkelijker een gezonde leefstijl kunnen veroorloven, zullen dus van een suikertaks relatief minder last hebben dan gezinnen die uit pure noodzaak wél kopen wat er toevallig in de aanbieding is.

Dit wordt ook zo ervaren, zo blijkt uit een kwalitatief onderzoek22 naar lage-inkomenouders uit Philadelphia, die werden ondervraagd over hun ervaringen met een ingevoerde suikertaks. Zij ervaarden deze taks doorgaans als niet evenredig en onrechtvaardig. En haalden daarbij aan, daar is-ie weer: verlies van autonomie.

Tegelijkertijd wordt er door de auteurs gepleit voor een oplossing: meer geld naar gezondere keuzes, goede voeding subsidiëren, etc. Wat dat betreft zou het mooi zijn als de beoogde 850 miljoen die de taks op zou moeten leveren, daarin zou worden geïnvesteerd. Bijvoorbeeld in programma’s ter bewustwording of het schrappen van btw op groente en fruit. Bijkomend voordeel: uit een Nederlandse enquête23 uit 2021 ook weer blijkt dat als de opbrengsten van een dergelijke taks actief worden ingezet voor een gezondere leefomgeving, de steun voor deze taks in de juiste groepen ook weer toeneemt, van veertig tot 55 procent. Ik betwijfel eerlijk gezegd of dat gaat gebeuren, al staat er ook in het akkoord dat fruit op scholen gratis wordt gemaakt. Prima begin, als er dan toch zo nodig een suikertaks moet komen.

Kortom

Dat de overheid zich inzet voor preventie en een gezonde leefomgeving is echt een fantastische ontwikkeling. Dat het dit doet met halfpopulistische maatregelen die op het oog logisch lijken, maar in de praktijk naar verwachting slecht uit zullen pakken, is dan weer jammer. De overheid zal zich bij de invoering gesteund voelen door de bevindingen van het RIVM, maar die vertellen helaas maar het halve verhaal. Als je daadwerkelijk naar omliggende landen kijkt en naar andere beschikbare literatuur, kun je op geen enkele manier concluderen dat specifiek een suikertaks de gezondheid van Nederland vooruit gaat helpen.

Wat dat betreft is ook de suikertaks exemplarisch voor de discussie over ultrabewerkt voedsel. Door niet scherp te hebben wat het probleem is, komen we met verkeerde oplossingen. Die weliswaar goed zijn bedoeld, maar simpelweg niet te stutten zijn met het beschikbare bewijs en niet het gewenste effect zullen hebben. Helaas, suikervrije pindakaas.

Tot de volgende aflevering!

NB.

In een eerdere versie van dit stuk stond een te harde conclusie over bronnen 12-15, die heb ik anders geformuleerd. Tevens was het gegeven dat ongezond eetgedrag samenhangt met andere ongezonde gedragingen niet met de juiste bron onderbouwd, dat is nu wel het geval.

Referenties

En dat vat de boel mooi samen.

Bij (medische) misinformatie staat een fout geïnterpreteerde correlatie niet zelden aan de basis. Je zou haast kunnen zeggen dat er online een correlatie is tussen misinformatie en misleidende correlaties.

Autisme en vaccinaties

Neem het zogenaamde verband tussen autisme en vaccinaties. Het aantal autismediagnoses is de laatste decennia gestegen, dus dat moet wel een moderne oorzaak hebben. Dat zullen dus wel vaccins zijn!

Een prachtig voorbeeld van hoe een schijnverband in kan worden gezet om angst te zaaien. In werkelijkheid stijgt het aantal autismediagnoses door de jaren heen, omdat er sinds 2013 bijvoorbeeld ruimere criteria voor een diagnose worden gehanteerd. Tegelijkertijd is het vaccinatieprogramma uitgebreid met nieuwe vaccins. Daarnaast worden beide natuurlijk gestuwd door bevolkingsgroei. Meer mensen betekent zowel meer diagnoses als meer vaccinaties. Dus nogmaals: uit vrijwel alle betrouwbare data, blijkt dat er absoluut geen enkel verband is tussen autisme en vaccinaties.

Mocht je dat niet afdoende vinden, besef dan dat je hetzelfde argument kan bouwen om de correlatie tussen autisme en biologisch voedsel.

Dus biologisch voedsel veroorzaakt autisme? Waarom horen we hier niks over in de media?

Zaadoliën en ziektes

Read more

Specifiek 400 microgram per dag, vanaf vier weken voor de conceptie tot tien weken na de eerste dag van de laatste menstruatie. Dit is wetenschappelijk gezien zeer goed onderbouwd.

Nu zou je denken dat dit ideaal is voor supplementenfabrikanten: er zullen altijd zwangeren zijn dus je zult daarom altijd een afzetmarkt hebben voor dit specifieke supplement. En je hebt ook nog eens een fantastische wetenschappelijke basis om dit product te vermarkten. En tóch weten ze er weer een ongelooflijk potje van te maken. Letterlijk en figuurlijk. Veel merken verkopen onder het mom van “foliumzuur” namelijk een supplement dat helemaal geen foliumzuur is, maar actief folaat. Met de bewering dat dit de actieve vorm is van foliumzuur en daarom beter opneembaar.

Dit klinkt logisch, maar is nogal misleidend. Op deze manier schermen dit soort merken met de op klinische experimenten gestoelde wetenschappelijke legitimiteit van foliumzuursuppletie, die er expliciet niet is voor actief folaat. En dat is nogal laakbaar. Alsof zwangere vrouwen niet genoeg hebben om zich druk over te maken.

Ik zal uitleggen waarom foliumzuur de voorkeur geniet en waarom je actief folaat kunt vergeten.

Neurale buisdefecten

Eerst even de basis: waarom wordt aangeraden foliumzuur te slikken tegen neurale buisdefecten?

De neurale buis is grofweg het embryonale voorstadium van het centrale zenuwstelsel. Rond dag 18 na bevruchting begint een platte laag cellen, ook wel heel poëtisch de neurale plaat genoemd, zich op te rollen. De randen krullen naar elkaar toe en sluiten op elkaar aan als een soort rits, waardoor er tussen dag 21 en dag 28 een buis ontstaat. De neurale buis. Deze buis groeit uit tot de hersenen en het ruggenmerg.

Maar het kan dus gebeuren dat die sluiting niet perfect verloopt, waardoor een zogeheten neuraalbuisdefect (NBD) ontstaat. Dit kan, indien het hoog in de rug plaatsvindt, ervoor zorgen dat de hersenen zich niet goed ontwikkelen en het kind niet levensvatbaar is. Lager in de rug kan het leiden tot bijvoorbeeld een open rug (spina bifida) wat kan leiden tot o.a. verlamming.

De kritieke periode is in deze dus rond de vierde week, vaak nog voordat vrouwen weten dat ze zwanger zijn. Dat is waarom vrouwen die bezig zijn met zwanger worden, wordt geadviseerd te slikken, zodat je niet pas begint te suppleren als het eigenlijk te laat is.

Foliumzuur

Maar waarom überhaupt foliumzuur slikken? Waarom zou dat werken tegen NBD’s?

Foliumzuur is de synthetische vorm van folaat, ofwel vitamine B11. Internationaal wordt het overigens soms aangeduid als vitamine B9. Folaat is de parapluterm voor alle natuurlijk voorkomende vormen van vitamine B11 in voeding en in het lichaam, waarvan de stof 5-methyltetrahydrofolaat (5-MTHF) de meest voorkomende vorm is.

Foliumzuur is de volledig geoxideerde, synthetische vorm die van nature niet in voeding voorkomt. Deze wordt in zowel supplementen als voeding gebruikt, omdat het stabieler is.

In de jaren 1960 zag de Britse verloskundige Bryan Hibbard lagere folaatwaarden in het bloed bij moeders van baby’s met neurale buisdefecten. Hij voerde daarom met Britse kinderarts Richard Smithells in 1980 een studie4 uit met multivitaminen, waaruit zou blijken dat suppleren is aan te raden voor zwangere vrouwen. Er zaten nogal wat haken en ogen aan: zijn onderzoek was niet gerandomiseerd en hij gaf de proefpersonen weliswaar foliumzuur, maar ook andere stoffen die in de multivitamine zaten. Hierdoor was het niet goed vast te stellen welke stof nou zo broodnodig was bij het voorkomen van neurale buisdefecten.

Daarom werd er jaren later, in 1991, een daadwerkelijk gerandomiseerd klinisch onderzoek5 uitgevoerd met specifiek foliumzuur. Bijna tweeduizend vrouwen die eerder zwanger waren geweest van een baby met een neurale buisdefect kregen hier gerandomiseerd foliumzuur toegediend. In totaal 1195 vrouwen voltooiden de zwangerschap. In de foliumzuurgroepen zagen de onderzoekers 6 NBD’s op 593 voltooide zwangerschappen (1%), versus 21 NBD’s op 602 in de groepen zonder foliumzuur (3,5%). Ofwel een risicoreductie van 72 procent.

Een ander gerandomiseerd klinisch experiment6, Czeizel & Dudás uit 1992 en vervolgpublicatie7 in 1993: 0 NBD's op 2.104 zwangerschappen, de controlegroep 6 op 2052. Dus een honderd procent verlaging van het risico, maar wel een breed betrouwbaarheidsinterval en wat methodologische mankementen, dus dat mag met een klein korreltje zout worden genomen.

Een grote observationele studie8 met data uit China uit 1999, Berry et al.: 102 NBD’s op 130.142 zwangerschappen met foliumzuur en 173 NBD’s op 117.689 zwangerschappen zonder. Hierbij wordt ook nog onderscheid gemaakt in regio’s. In de Noordelijke regio kwamen NBD’s vaak voor, waarschijnlijk door een dieet laag in folaatinname. In de Zuidelijke regio kwam het minder voor, waarschijnlijk doordat het dieet rijker is aan rijst, groente en andere voeding die leidt tot een hogere folaatinname.

Foliumzuursuppletie verhoogt het folaat in het bloed. Waarom folaat in het bloed specifiek beschermt tegen NBD’s is niet helemaal duidelijk. Folaat is essentieel voor DNA-aanmaak en een van de hypotheses is dat een tekort aan folaat zou kunnen zorgen voor fouten in de celdeling tijdens het vormen van de neurale buis. Een defect tot gevolg. Een andere hypothese is dat bepaalde processen die zorgen dat de neurale buis goed sluit, worden aangestuurd door folaat. Bij een tekort aan folaat, wordt de buis verkeerd gesloten. De chemische schakelaars worden als het ware niet goed aangestuurd.

Folaat

Nu is natuurlijk de vraag: als in 1960 al duidelijk was dat er in ieder geval een correlatie was tussen lage folaatspiegels en NBD’s, waarom werd dan niet folaat toegediend in plaats van foliumzuur?

Natuurlijke folaatvormen, zoals dus 5-MTHF, zijn erg instabiel. Ze reageren behoorlijk rap met zuurstof, zodra ze worden blootgesteld aan licht, warmte en dus zuurstof. Dit is bijzonder onhandig als je het wil onderzoeken. Als je bijvoorbeeld duizenden vrouwen een instabiele stof geeft, weet je niet hoeveel iedere vrouw uiteindelijk binnen heeft gekregen, omdat sommige vrouwen wellicht een preparaat hebben waarvan een groot deel van het folaat al is verdwenen.

Voor grote onderzoeken heb je een stabiele, standaardvorm nodig, die je goed kunt kwantificeren en reproduceren. Vandaar dat in alle bovengenoemde experimenten foliumzuur werd gebruikt. Volledig geoxideerd en stabiel bij kamertemperatuur. Daarom uitstekend te doseren én goedkoop om te produceren. Kat in ‘t bakkie. Dit is waarom foliumzuur nu de standaard is. Dat is getest. Dat is stabiel. Daarvan weten we dat het werkt.

Dan kun je natuurlijk nóg een vraag stellen: als folaat nu wél stabiel en goed beschikbaar is, waarom is het niet aan te raden nu dan alsnog folaat te slikken?

Het antwoord op die vraag is eigenlijk tweeledig. Ten eerste: het is nog altijd niet volledig duidelijk hoe neurale buisdefecten ontstaan en hoe foliumzuur exact de kans erop verlaagt. Een oplettend lezer zal dit ook hebben gezien in de cijfers: ook in de foliumzuurgroepen werden alsnog kinderen geboren met NBD’s. Er zal dus meer spelen, waarvan we het fijne nog niet weten.

Wat we wél heel zeker weten, is dat foliumzuur werkt. Daarvoor is er klinisch bewijs. Dat is de gouden wetenschappelijke standaard. Dat moet je dus slikken.

Wat we ook vrij zeker weten is dat er nooit eenzelfde lichaam van bewijs voor folaat zal zijn. Een experiment met folaat zou namelijk betekenen dat de proefpersonen, in dit geval zwangere vrouwen, geen foliumzuur zouden slikken. En daarvan weten we dat het werkt, dus in principe zouden deze vrouwen dan onnodig hun baby’s een risico op neuraalbuisdefecten laten lopen. Een dergelijk experiment zou ethisch gezien dus nooit worden goedgekeurd. Dit alleen al maakt het natuurlijk totaal bizar dat er alsnog tal van vrouwen op basis van misleidende marketing wél folaat in plaats van foliumzuur slikken.

Minder goed opneembaar?

De supplementenmerken die vrouwen folaat door de strot duwen, beroepen zich vooral op de bewering dat folaat beter opneembaar zou zijn dan foliumzuur en dat sommige vrouwen moeite hebben met foliumzuur in supplementvorm omzetten tot folaat. Actief folaat, of 5-MTHF, zou volgens de fabrikanten direct beschikbaar zijn en dus niet meer hoeven worden omgezet. En daarom zou het beter zijn dan foliumzuur.

Uit de data blijkt dit volstrekt ongegrond.

Hier gaat het om vrouwen met het MTHFR-genotype, specifiek de 677TT-variant. Uit onderzoek9 blijkt weliswaar dat deze genvariant een risicofactor is voor NBD’s, maar dit wil niet zeggen dat foliumzuur niet werkt voor dragers. Uit een meta-analyse weten we dat vrouwen met dit genotype een slechts 16 procent lagere folaatspiegel hebben.10 Uit onderzoek naar vrouwen met en zonder dit gen, blijken er geen klinische verschillen te zijn bij foliumzuursuppletie.11 Foliumzuur verhoogt, zo blijkt ook uit onderzoek, ook de folaatspiegel bij vrouwen met dit genotype. 12

Daarnaast zijn er ook nog observationele studies die laten zien dat foliumzuur goed werkt voor vrouwen met het MTHFR-genotype. Uit het eerder genoemde Berry et al. uit 1999 blijkt bijvoorbeeld dat vrouwen met dit gen vaker kinderen krijgen met NBD’s bij lage folaatinname, maar dat dit bij suppletie van foliumzuur (dus niet folaat) grotendeels weer verdwijnt. Nadat voeding in de VS en Canada werd verrijkt met foliumzuur, daalde het aantal NBD’s sterk, óók in groepen met hoge prevalentie van MTHFR-varianten. 13 Als foliumzuur bij MTHFR-dragers niet zou werken, had je dat ook in die data moeten zien.

Als supplementenmerken dus schermen met beweringen als “actief folaat is beter opneembaar en geniet daarom de voorkeur boven foliumzuur” zijn ze eigenlijk dubbel aan het jokken.

Het is weliswaar niet onwaarschijnlijk dat folaat ook werkt, want het biologisch mechanisme snijdt hout. Maar dat biologisch mechanisme is tegelijkertijd incompleet en dus onverstandig om je hele argument op te stutten. Tegelijkertijd is er geen klinisch bewijs voor de werking van folaat. En dat is er wel voor foliumzuur. En dat het zogenaamd beter opneembaar is, is in de praktijk dus niks waard, zo blijkt uit alle cijfers. Had ik al verteld dat er geen enkel klinisch bewijs is voor de werking van folaat?

Samenvattend

• Voor de werking van foliumzuur tegen neuraalbuisdefecten is volop wetenschappelijk bewijs in de vorm van klinische gerandomiseerde onderzoeken;

• Voor de werking van folaat is er geen enkel klinisch bewijs;

• Ook voor vrouwen die die foliumzuur minder efficiënt omzetten is foliumzuur de beste keuze;

• Dat folaat direct beschikbaar is in het bloed, zegt niets over de klinische werking;

• Slik foliumzuur.

Mocht je alsnog niet overtuigd zijn, bij deze nog wat links naar uitspraken van officiële gezondheidsinstanties. Allen gaan adviseren foliumzuur, geen adviseert folaat.

• Wereldgezondheidsorganisatie

• US Preventive Services Task Force

• Centers for Disease Control and Prevention (benoemt zelfs dat er geen bewijs is voor folaat)

• NIH Office of Dietary Supplements

• American College of Obstetricians and Gynecologists

• Gezamenlijk standpunt van American College of Obstetricians and Gynecologists, American Academy of Family Physicians en de American Academy of Pediatrics

• Spina Bifida Association (benoemt ook het gebrek aan klinisch bewijs voor folaat)

• Gezondheidsraad

• Lareb (benoemt ook gebrek aan bewijs voor folaat)

Marketing

Goed. Als foliumzuur zo goed werkt, waarom verkopen supplementenmerken dan alsnog folaat?

Het is een beetje gissen, maar ik heb eerder met dit bijltje gehakt en durf te stellen dat dit is vanwege een drietal redenen.

1. Een “natuurlijke” vorm is makkelijker te verkopen dan een synthetische. Lekker inspelen op de drogreden dat wat natuurlijk is, ook goed is.

2. Een supplement dat “beter wordt opgenomen” verkoopt beter, want het alternatief lijkt zo niet goed te werken. Beide is natuurlijk nonsens;

3. Je kunt er meer voor vragen en met alle marketingbabbel meer aan verdienen. Vrouwen die zwanger zijn zullen nooit een goedkopere variant van een bepaald supplement nemen, als ze de indruk hebben dat de duurdere beter werkt. Altijd het beste voor je kind. Sterker nog: er zullen tal van vrouwen zijn die de duurdere variant kopen, enkel en alleen omdat-ie duurder is. Dat zal dan ook wel beter zijn.

Laten we even kijken bij een tweetal van dit soort bedrijven, Vitakruid en Elvou, opgericht door Joep Rovers. Toch inmiddels twee stamgasten van mijn website, dus goed deze er even uit te lichten.

Beide merken gebruiken in plaats van foliumzuur een stof genaamd Quatrefolic. Dit is een gepatenteerde vorm van folaat, specifiek 5-MTHF, die wél stabiel is, doordat het is gebonden aan een ionisch zout. Hierdoor vervalt het in ieder geval in de verpakking niet. Biologisch gezien klinkt het wel plausibel: als je het slikt, lost het zout op in je lichaam en kan de 5-MTHF zijn werk gaan doen en de folaatspiegels in het bloed verhogen.

Maar, nogmaals: dat deze spiegel enkel en alleen de boosdoener is bij neuraalbuisdefecten is geenszins zeker én er is dus geen enkel klinisch bewijs dat Quatrefolic de kans op NBD’s daadwerkelijk verlaagt. Noppes.

Hoe weten merken hier omheen te lullen? Lees mee.

Elvou

Elvou, het bedrijf van pseudowetenschappelijke prietpraatpiraat Joep Rovers, verkoopt een zogeheten Mommy Formula. Hierin zit volgens de verkooppagina een actieve vorm van foliumzuur. Dat bestaat niet. Foliumzuur is per definitie inactief. “Actief foliumzuur” is pak ‘m beet hetzelfde als droge waterdruppels. Het slaat nergens op. Wat ze bedoelen is actief folaat. En dat is wederom geen foliumzuur.

Lees vooral even mee in de beschrijving en tel mee met het aantal fouten.

Quatrefolic wordt de best opneembare vorm van foliumzuur genoemd. Maar het is geen vorm van foliumzuur. Dat blijkt ook later uit hun eigen tekst, waarin wordt gezegd dat 5-MTHF in tegenstelling tot foliumzuur niet meer omgezet hoeft te worden.

Daarbij is het nogal wat om te zeggen dat dit de best opneembare vorm is. Wie zegt dat er niet andere vormen nog beter opneembaar zijn? Maar goed, de opneembaarheid is in deze dus geen punt, zoals boven uitgelegd.

Tot slot wordt ook het advies van de Gezondheidsraad erbij gesleept. Deze richtlijn is vrij duidelijk: dagelijks 400 microgram foliumzuur. Dus niet folaat. Geen Quatrefolic of whatever. Gewoon foliumzuur. Dat is dus eigenlijk helemaal niet afgestemd op de richtlijn.

Het is duidelijk dat Joep Rovers deze tekst zelf heeft geschreven, want de onkunde spat er weer vanaf. Altijd de mond vol hebben van vrouwengezondheid, maar zelf wel de boel misleiden om ze duurdere pillen te verpatsen.

Vitakruid

Vitakruid verkoopt supplementen als Actief Foliumzuur en Multi Dag & Nacht Mama met Quatrefolic.

Zoals je ziet, staat in de beschrijving dat het “goed opneembaar foliumzuur” is, maar het is dus geen foliumzuur, maar Quatrefolic. Daarbij staat dat het de bioactieve vorm is van foliumzuur, wat aantrekkelijk ogende marketingbabbel is. Sterker nog, een van de producten heet “Actief foliumzuur”. Daar hebben we die oxymoron weer. Een potje droog water.

Daarnaast lezen we ook hier: “afgestemd op de richtlijn”. ier wordt wederom gedoeld op de richtlijnen van de Gezondheidsraad. Die dus over foliumzuur gaan.

Vitakruid gaat overigens achter de schermen nog een stapje verder en bij kritische vragen schermen ze continu met een rapport14 van de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) over foliumzuur. Zo heb ik mij over deze kwestie al eerder uitgesproken in mijn Trouw-column en elke keer als ik het waag Vitakruid op die plek te benomen, zijn ze er weer als de kippen bij de hoofdredactie te overspoelen met ellenlange mails vol met ““““weerleggingen””””.

Lees even mee:

Vitakruid beroept zich dus op het EFSA-rapport. Dit doen ze ook in mails naar bijvoorbeeld klanten die specifiek vragen hebben over folaat. Maar in dit rapport wordt NIETS gezegd over het vervangen van foliumzuur door folaat. Alle referenties in het rapport gaan over, tromgeroffel, je verwacht het niet, foliumzuur. Het grondige bewijs waar Vitakruid dus zelf naar verwijst, gaat over foliumzuur.

Het rapport gebruikt de term “folate” als parapluterm, wat Vitakruid weer ziet als specifiek het advies folaat te slikken. De enige reden dat de evaluatie formeel van toepassing is op alle wettelijk toegelaten folaatvormen is omdat EFSA de voedingsstof "supplemental folate" als overkoepelende categorie gebruikt. Dit is een keuze die voortvloeit uit EU-regelgeving over toegelaten vormen. En heeft dus NIETS te maken met de wetenschappelijke onderbouwing of iets dergelijks. Dit rapport kan op geen enkele manier geïnterpreteerd worden als een argument vóór de suppletie van folaat in plaats van foliumzuur.

Uiteindelijk ben je beter af gewoon een potje van de drogist te kopen. Foliumzuur, waar bij voorkeur ook nog eens vitamine D bij zit. Dan zit je gebakken en ben je een kwart van het geld kwijt, dan wanneer je voor een van deze merken zou gaan.

Folaatlijst

Om af te sluiten, een overzicht van andere merken die folaat in hun supplementen stoppen in plaats van foliumzuur.

Vitals: Folaat 5-MTHF 400 mcg met Quatrefolic. Noemt Quatrefolic superieur. Haha.

Bonusan: Actief Foliumzuur 400 Complex. Verwijst ook naar de Gezondheidsraad die adviseert foliumzuur bij te slikken, op een pagina die actief foliumzuur verkoopt, dus folaat.

VitOrtho: Foliumzuur Actief 400 mcg. “Biologisch actieve vorm van foliumzuur”. Nee.

Vitaminesperpost.nl. Folaat Foliumzuur. Lekker kort en onduidelijk.

Greatlife. Noemt 5-MTHF expliciet foliumzuur, terwijl het dus geen foliumzuur is.

VitaminFit. Schrijft ook dat 5-MTHF de actieve vorm van foliumzuur is.

VitaminStore. Heeft ook actief foliumzuur in de aanbieding.

Solgar. Noemt het product Folaat 400 en zet in de beschrijving dat het foliumzuur is

Referenties

Op dit netwerk zien we mannelijke influencers die allerlei misselijkmakende teksten over vrouwen online slingeren, pochen met wat ze verdienen en via allerlei Xenos-wijsheden een parasociale relatie opbouwen met een ongelooflijke hoeveelheid volgers, die vervolgens weer allerlei cursussen en wat niet al van hen koopt, om net zo te worden als hun favo influencer zelf. Allemaal overgoten met een dampende saus van misselijkmakende misogynie.

Er is hier de laatste tijd veel aandacht voor en dan met name voor de negatieve effecten ervan, met als zwaartepunt de documentaire van Louis Theroux, genaamd Inside the Manosphere. Wat vooral belangrijk is om te weten, is dat het aantoonbaar niet een soort hermetisch afgesloten digitaal buurthuis is waar een paar mannen een beetje tof lopen te doen. De invloed van de manosfeer op het dagelijkse leven en bijvoorbeeld de veiligheid van vrouwen, valt niet te ontkennen. Ook blootstelling aan bijvoorbeeld een ogenschijnlijk onschuldige video over hoe je bijvoorbeeld fitness of traditionele mannenrollen, kunnen uiteindelijk leiden naar zeer extreme niches van de manosphere.1

Er is zelfs reële kans om vanuit een totaal ongerelateerde video via het algoritme zomaar in de manosfeer te belanden.2 Daarbij fungeert de manosfeer als een trechter naar extreem-rechts.3

Reacties op deze brulboeien lopen online nogal uiteen, van ridiculiseren en verontwaardiging tot een oproep voor begrip hebben voor jongemannen en het uitroepen van een mannencrisis, omdat jonge mannen eenmaal in het nauw zijn gedreven in de moderne westerse wereld.

Ik denk dat voor beide wel wat te zeggen valt, maar vooral dat de waarheid niet zozeer in het midden ligt, maar eronder. En dat het fenomeen erg lastig is te bestrijden, doordat een alternatief verhaal van mannelijkheid zich niet zo makkelijk laat vertellen.

De wet van Goodhart

Voordat we hier induiken, moeten we eerst het medialandschap eens bekijken door de bril van econoom Charles Goodhart, of liever de wet die hij in 1975 formuleerde.

Goodhart’s wet luidt: “When a measure becomes a target, it ceases to be a good measure.” Ofwel, zodra een maatstaf op zichzelf het doel wordt, is het geen goede maatstaf meer. 4

Read more

Vorig jaar gaf ik een theatershow in Tivoli en aangezien het in ieder geval wat mij betreft een daverend succes was (en het ook vrij snel was uitverkocht), doe ik dit jaar in juni meerdere zalen aan.

Het wordt een avond vol handvatten om pseudowetenschap te weerleggen en tips voor hoe je in gesprek gaat met mensen die geloven in bijvoorbeeld manifesteren. Maar ook een show vol grappen en grollen, metafysisch gedreutel en ondanks de eerdere tips alsnog ook gezamenlijk het een en ander manifesteren. Vergeet daarbij ook niet een lofzang op Ibiza en een ode aan Arie Boomsma.

Kortom, een soort Eerste Hulp Bij Onzinfluencers.

En daar kun jij dus bij zijn! Hieronder de voorlopige data met linkjes naar de verkoop. Hopelijk tot ergens in juni!

P.S. Voor mensen die vorig jaar mij al in Tivoli hebt gezien: dit is grotendeels dezelfde show, met verbeteringen :)

Dinsdag 2 juni, 20:00 uur - Bellevue theater Amsterdam (try-out)

Vrijdag 5 juni, 20:00 uur - Theater de Landing Amstelveen (try-out)

Maandag 8 juni, 20:15 uur - Spot Groningen

Donderdag 25 juni, 20:30 uur - Kunstlinie Almere

Vrijdag 26 juni, 20:15 uur - Theaters Diligentia en PePijn Den Haag

Zondag 28 juni, 20:00 uur - Tivoli Utrecht

Dinsdag 30 juni, 20:30 uur - Delamar Theater Amsterdam

Dit is zo pak ‘m beet de strekking van een video die BNNVARA en Kassa afgelopen maandag online zette, als promo voor hun aflevering over een rapport van PAN NL.

Veilige norm

“Elf van de twintig snoepgroenten voldoen niet aan de veilige norm”, zo lezen we in de beschrijving.

Ik moet zeggen dat ik nog nooit een dergelijke online paniek live heb kunnen zien ontvouwen. En begrijpelijk, want als je dit alles zo leest, maak je je direct ontzettend veel zorgen. Zelf werd ik op de video geattendeerd door mijn vriendin, die ook nogal bezorgd was. Hebben we onze kinderen dan een giftig smörgåsbord aan pesticiden voorgeschoteld, waardoor ze ziek zullen worden?

Nee. Niet echt.

En hoewel er best wat valide punten in het betreffende rapport staan, is het toch een behoorlijk vreemd item waar we allemaal naar zitten te kijken. En zijn er echt heel twijfelachtige journalistieke keuzes gemaakt door Kassa. Ik denk dat dit dus vooral journalistieke kwestie is en niet zozeer een pesticidenkwestie.

Ik denk dat ze zelfs iets van een rectificatie zouden moeten plaatsen. Daar zal het echter niet van komen, is mijn indruk op basis van mijn gesprek met de eindredacteur, waar ik hieronder ook nog even over uit zal wijden.

Het is, vooral doordat Kassa een volstrekt bizarre reel online heeft geplempt, een shitshow aan misinformatie en morele paniek geworden. Het is nog maar de vraag in hoeverre ik de show kan ontshitten, maar ik ga m’n best doen.

Mocht je geen zin hebben in een ellenlange leessessie, scroll dan vooral naar beneden voor de conclusies. Maar zoals bij zoveel dingen is het denk ik beter om de feiten op een rij te krijgen en daadwerkelijk te snappen waar dingen misgaan, in plaats van blind van mijn oordeel uit te gaan.

Het rapport

Goed, dan het rapport. Dat is hier te lezen.

Dit is een verslag van een experiment dat is uitgevoerd door Pesticide Action Network Nederland. Pesticide Action Network is eerder op mijn website de revue gepasseerd, omdat de organisatie in Engeland, dus PAN UK, vorig jaar nog flink de plank mis sloeg met een zogenaamd alarmerend rapport over tampons. En zoals je in mijn stuk daarover kunt lezen, had dat ook het gewenste effect, want mensen lezen dat er wat stoffen in tampons zitten en schieten gelijk totaal in paniek, zonder de daadwerkelijke situatie volledig te snappen. Dit lijkt inmiddels een beetje het stokpaardje van PAN: inspelen op bestaande chemofobie om zo de aandacht te trekken. En dus niet zozeer eerlijk informeren.

Toevallig schreef ik vorige week over chemofobie Alsof de duivel ermee speelt:

Nu moet ook gezegd worden dat het feit dat PAN NL een activistische lobby-organisatie is, an sich geen probleem is. Sterker nog: ze zijn tegen het gebruik van schadelijke pesticiden en dat lijkt me een uitstekend uitgangspunt voor een NGO. Dat een dergelijke organisatie met een bepaald doel voor ogen een rapport uitbrengt, betekent niet inherent dat dit rapport niet deugt. Laat dat duidelijk zijn. Er is ook geen reden om aan te nemen dat de data niet klopt, of dat er is gesjoemeld, of iets in die trant. De testen zijn uitgevoerd door een professioneel laboratorium, TLR. All good.

Wel is het voor journalisten en eigenlijk iedereen een reden om scherp te zijn op de methodologie: wat wordt er getest, op wat voor manier wordt er getest en op wat voor manier worden de resultaten gebracht?

Hier gaat het eigenlijk al mis en niet zo’n beetje ook. De test is namelijk in opdracht gedaan van Kassa zelf, wat mij journalistiek nogal onzuiver lijkt.

Waarom schakelt een (uitstekend) journalistiek programma een lobbyorganisatie in om een dergelijk rapport uit te poepen? Kassa kan zelf toch ook naar een lab stappen en een dergelijk onderzoek uitvoeren? Dit is echt: heel erg vreemd.

Dit artikel gaat (nog een heel stuk) verder onder de schaamteloze zelfpromotie

Over deze gang van zaken heb ik ook de eindredacteur bevraagd. Deze kwam dinsdag ongevraagd mijn WhatsApp ingefietst met een reactie op een paar Instagramstories die ik had geplaatst over het item, dus ik kon ‘m gelijk wat vragen stellen. De wederhoor ligt blijkbaar op straat

Surrealistisch. De eindredacteur van Kassa probeert mij wijs te maken dat niet PAN NL het onderzoek heeft uitgevoerd, maar het lab dat is ingeschakeld, TLR.

Dit slaat nergens op. Zoals ik al aangeef in het gesprek: dat je een lab inschakelt voor de detectie van stoffen, betekent niet dat zij het onderzoek uitvoeren. Je verzint immers zelf wat je laat onderzoeken, wat je onderzoeksvraag is, etc. De methodologie. Bovenaan het rapport zien we namelijk ook gewoon de auteur staan van het rapport: Sjoerd van der Wouw. Campaigner van PAN NL.

Sjoerd van der Wouw is overigens een campagnestrateeg die eerder bijvoorbeeld de termen ‘plofkip’ en ‘kiloknallers’ bedacht, in het kader van actie tegen de bio-industrie. Ik ben dus best fan van zijn eerdere werk. Hij is ook degene die in de video aan het woord komt, waardoor het lijkt dat hij een autoriteit is op het gebied, een onderzoeker. Maar dat is dus niet zo: hij is gespecialiseerd in media-aandacht genereren voor bepaalde kwesties en doet dat regelmatig met verve. Zo ook nu weer.

Al met al is het dus echt bijzonder vreemd dat de eindredacteur me wijs probeert te maken dat PAN NL dit onderzoek niet heeft uitgevoerd, terwijl Kassa zelf op haar website aangeeft dat PAN NL het onderzoek wel degelijk uit heeft gevoerd. Nogmaals, in opdracht van Kassa. Ik heb geen antwoord gekregen op de vraag waarom Kassa PAN NL heeft ingeschakeld en niet gewoon zelf het onderzoek heeft opgezet.

Gegaslight worden door de eindredacteur van Kassa stond in ieder geval niet op mijn bingokaart voor 2026

De methode

Goed, mijn verbazing daarover terzijde, laten we eens inhoudelijk naar het rapport kijken.

PAN-NL kocht in februari 2026 in één filiaal van elk van de vijf grootste supermarkten vier soorten snoepgroente (tomaten, komkommers, paprika’s en wortels), in totaal 20 producten.

Van elk product werd 150–250 gram direct uit de verpakking in een afgesloten zak gedaan en opgestuurd naar TLR International. Deze analyseerde de monsters op 800 verschillende pesticiden. Voor de meeste pesticiden heeft hun analysemethode een detectielimiet van 0.01 milligram per kilogram gewicht. Dat wil zeggen: bij minder dan 0.01 milligram per kilogram zal er niks gevonden kunnen worden, omdat de meetapparatuur niet gevoelig genoeg is. Onthoud dit getal.

De resultaten

Per supermarkt worden in het rapport de resultaten weergegeven, hieronder zie je bijvoorbeeld hoe dat voor de Albert Heijn eruitziet:

Van de dus 20 geteste snoepgroenten waren er 9 schoon, namelijk alle 5 snackwortels, 3 van de 5 snoepkomkommers en 1 snoeppaprika.

In de overige 11 producten werden in totaal 17 verschillende pesticiden gevonden (13 fungiciden en 4 insecticiden), met gemiddeld 1,9 residu per product. De meest vervuilde producten waren de snoeptomaten (allemaal besmet, gemiddeld 4,4 soorten per product) en de snoepgroenten van buitenlandse herkomst, met name uit Marokko.

Onder de gevonden stoffen bevonden zich 4 PFAS-pesticiden, 2 hormoonverstoorders, 4 kandidaten voor vervanging, 1 verdacht reprotoxische stof, 1 verdacht kankerverwekkende stof, en imidacloprid — een in de EU verboden pesticide op een Marokkaanse paprika. Alle gevonden residuen vielen binnen de wettelijke maximale residulimiet.

De interpretatie

Wat zeggen deze resultaten? Alles was binnen een wettelijk toegestane grens, dus je zou zeggen dat er in de eerste instantie niet per se een heel groot probleem is. Je kunt je natuurlijk afvragen in hoeverre die grenzen an sich betrouwbaar zijn, maar dat is een andere discussie.

Waar het in het rapport en de video vooral om gaat, is het volgende:

Deze grenzen zijn voor snoepgroenten anders dan voor babyhapjes uit een potje. PAN NL gaat ervanuit (zonder dit overigens verder te onderbouwen met cijfers, maar soit) dat veel van de geteste snoepgroenten worden gegeten door kinderen en baby’s (kinderen tot 1 jaar oud). Als je voor hen deze limiet aanhoudt, dan zie je dat de veilige grenzen voor de pesticiden op sommige snackgroenten ineens wel worden overschreden.

Dit is ook wat er in de beschrijving van de video wordt aangekaart en het is natuurlijk geen gekke gedachte. Er zijn gewoon veel ouders die in plaats van een hapje uit een potje zelf aan de slag gaan en in de keuken groenten pureren tot babyhapje. Als er een grens is aan die potjes, is het heel logisch om diezelfde grens ook aan te houden voor zelfgemaakte hapjes. En die wordt in dat geval overschreden.

Dit is de essentie van het rapport en de hoofdboodschap van de video, waar vrijwel elke ouder een hartstilstand van kreeg. De grenzen van snackgroenten worden overschreden, dus heb ik nu al die jaren m’n kind vergiftigd toen ik een bakje tomaten op tafel zette?

Hierbij moeten we echter twee kanttekeningen plaatsen die vrijwel alle zorgen wegnemen. En exact illustreren waarom je een dergelijke organisatie niet je onderzoek uit moet laten voeren, of op zijn minst dan een tegengeluid in de video moet laten geven.

Ten eerste: deze grens voor babypotjes ligt voor de meeste pesticiden op 0,01 milligram per kilogram.

Als je goed hebt opgelet, weet je dat dat precies de drempelwaarde is voor detectie voor de analysemethode van TLR en eigenlijk de meeste labs. Daarop is deze grens zelfs gebaseerd, zo lezen we zelfs in het rapport.

Uit Richtlijn 2006/125/EG, overweging 11:

“Het is derhalve passend voor levensmiddelen voor bijzondere voedingsdoeleinden, bestemd voor zuigelingen en peuters, een zeer lage gemeenschappelijke grenswaarde voor alle bestrijdingsmiddelen vast te stellen in afwachting van een wetenschappelijke studie over en beoordeling van de specifieke relevante stoffen. Deze zeer lage gemeenschappelijke grenswaarde moet worden vastgelegd op 0,01 mg/kg, wat gewoonlijk in de praktijk het minimaal opspoorbare niveau is.”

Kortom, het is het in de praktijk minimaal opspoorbare niveau. En laten we wel wezen: het is natuurlijk niet zo dat, omdat er pesticiden aanwezig zijn boven het in de praktijk opspoorbare niveau, dat dit ineens schadelijk is.

Dit is erg arbitrair en vrij essentieel. Dat dit specifiek nergens ter sprake komt, in de reel of het artikel, haalt wat mij betreft de validiteit van het kernpunt wel onderuit.

Ten tweede is het niet zo dat er bij onderzoek naar pesticiden wordt gekeken bij welke dosis iets schadelijk is en vervolgens de gevonden hoeveelheid wordt aangehouden. Uit bijvoorbeeld eerder mailcontact met Het Voedingscentrum:

Er is dus al een gigantische veiligheidsmarge voor de meeste pesticiden ingebouwd, van factor 100 of zelfs 1000. De gestelde babynorm is weer een factor 100 of 1000 lager dan dat voor sommige pesticiden.

Dit alles uit voorzorg: ook de wetenschap en de regelgevers willen uiteindelijk gewoon een veilige voedselketen voor iedereen.

Dus nee, dat de grens voor babyhapjes wordt geprojecteerd op snoepgroenten, zegt niet zoveel.

Je kunt het ook omdraaien: als er geen extra veilige grens voor babyhapjes gehanteerd zou worden, zou daar wellicht geen haan naar kraaien, omdat deze in de meeste gevallen nog steeds zeer ruim onder de gevonden waarden voor schadelijkheid zouden vallen. Nu gebeurt het wel, en moet de grens ineens voor alles gelden. Zo blijf je natuurlijk bezig en wordt het feit dat er een extra veilige grens in is gebouwd tegen zichzelf gebruikt. Dat voelt nogal scheef. De manier waarop in het rapport gerept wordt over “babynorm 120 keer overschreden” is dus gewoon framing.

Desalniettemin kan ik me best vinden in de gedachte dat we de betreffende grens maar voor alles moeten aanhouden. Gewoon uit zowel praktische overwegingen als uit voorzorg. Dan weten we zeker dat alles onder een bepaalde grens blijft, prima.

Maar dat is een totaal ander verhaal dan wat we hier krijgen gepresenteerd, namelijk een test waarbij een paar groenten deze grens overschrijden, wat reden tot alarm zou moeten zijn.

Andere kanttekeningen

Er gebeuren daarbij in het rapport nog wat vreemde dingen. Ik kan ze niet allemaal benoemen, maar ik behandel er een paar om de boel in perspectief te plaatsen.

Kleine steekproef

De auteur dekt zich continu in met bepaalde nuanceringen, om deze vervolgens toch weer helemaal overboord te kieperen. Bijvoorbeeld over de steekproefgrootte. We lezen:

Er is dus met de beperkte dataset geen statistische analyse mogelijk. Prima. Vervolgens worden er wel allerlei verregaande conclusies gehangen aan deze beperkte dataset, zoals “Met 11 pesticiden op 2 producten, kwam Aldi het slechtst uit de bus.”. Het is op basis van vier stuks groente, dus het is nogal heftig dit zo neer te schrijven. Er is geen herhaling geweest van de steekproef, geen tweede meting gedaan in een ander lab en alle groenten zijn gekocht in een filiaal van de betreffende supermarkt. Het is niet echt representatief, terwijl je de indruk krijgt dat het wel zo is.

Appels met peren

Ook lezen we in bovenstaande tekst dat de auteur zelf al aangeeft deels appels met peren te vergelijken. Ik zou wel willen stellen dat dit niet slechts deels is, maar eigenlijk grotendeels.

Het rapport concludeert dat er in de winter meer dan vier keer zoveel residuen zijn dan in de zomer, op basis van de test die PAN NL eerder al uitvoerde voor Kassa (wat dus ook destijds al vreemd was).

Maar in de zomertest kwamen alle twintig producten uit Nederland, terwijl in de wintertest elf van de twintig producten uit het buitenland kwamen. De toename wordt dus minstens zo goed verklaard door land van herkomst als door seizoen.

Deze wintertest maakt geen onderscheid tussen seizoen en herkomst. Zowel in de video als het rapport wordt geconcludeerd dat er in de wintertijd meer vervuiling is. Dat is iets dat je niet zomaar kan roepen.

Alle wortels, die allemaal schoon waren bevonden in de test (waarschijnlijk door het schrapen) komen uit Nederland en alle tomaten en paprika’s, het meest vervuild, komen uit het buitenland. In het rapport wordt geconcludeerd dat de boel in Nederland schoner is, maar dit ligt dus ook aan het soort groente dat er wordt bekeken.

Overigens is het sowieso vrij vreemd dat er continu naar de eerdere zomertest wordt gekeken als ultieme benchmark. Ook in de video wordt door auteur Sjoerd van der Wouw gezegd dat er vier keer zoveel pesticiden zijn gevonden als in de zomertest, alsof dat de nulmeting is waar we ons allemaal aan moeten houden. Uiteindelijk is dat zomerrapport van eenzelfde soort twijfelachtig allooi als deze wintertest. Maar ja, als je continu blijft testen, zul je op een gegeven moment meer detecteren dan de keer ervoor. Dat is niet automatisch alarmerend.

Weinig kwantitatief

We lezen en horen continu dat de gevonden waarden “zorgwekkend” zijn, maar nergens wordt dit gestut met iets van cijfers qua blootstelling. Hoeveel zou een kind dan bijvoorbeeld eten per dag en hoe overschrijdt dit een veilige grens? Het is veel speculatie, allemaal op basis van de eerder beschreven babynorm.

Ook wordt er geschreven over het cocktaileffect. Enerzijds wordt er gesteld dat er nog veel over onbekend is, om vervolgens toch maar weer allerlei verregaande conclusies te trekken zoals “In de snoepkomkommer van Plus werden 6 soorten pesticiden gevonden die bij elkaar opgeteld 140 keer de babynorm (14.000% van de babynorm) waren.”

Het cocktaileffect is zeker een reden tot zorg, maar je kunt natuurlijk niet zomaar allerlei stoffen bij elkaar optellen, die vergelijken met een arbitraire grens van detecteerbaarheid en dan maar concluderen dat het hommeles is.

Goed, het is ook weer niet zo dat het een feitelijk dichtgetimmerd, peer-reviewed wetenschappelijk onderzoek moet voorstellen. Het is een rapport. Toch wordt er zoveel legitimiteit toegedicht, dat ik dit soort aanmerkingen meer dan gepast vind.

Toxicoloog

In de video wordt daarbij ook nog eens beweerd, door toxicoloog Paul Scheepers nota bene:

“Als de aanstaande moeder dit consumeert, zou dat bij het kind tijdens de ontwikkeling schade kunnen veroorzaken. Die bestaat uit een afwijking van ontwikkeling. Misschien ook een afwijking in het ontstaan en de vorming van bepaalde organen, zoals het brein. Dat kan zich vertalen op latere leeftijd, als het kind geboren is, in ja dus bijvoorbeeld ADHD, een risicofactor voor ADHD of andere gedragsproblemen”.

ADHD is geen gedragsprobleem en de manier waarop dit verband wordt gepresenteerd is misleidend op zowel het vlak van pesticiden als het vlak van ADHD, dat een multifactoriële neurobiologische aandoening is.

Daarbij zegt Scheepers in de uitzending: “Een pesticide wordt niet ineens minder schadelijk omdat het in een verse tomaat zit in plaats van in een potje. De regels voor verse groente zouden gelijkgetrokken moeten worden met die voor babyvoeding.”

In het rapport lezen we op pagina 4:

Op pagina 13:

Op pagina 40:

Het lijkt alsof Scheepers en PAN NL met dezelfde mond praten.

De eindredacteur van Kassa liet weten dat Scheepers onafhankelijk toxicoloog is, maar dit zou je als journalist toch ook niet moeten willen, nog los van de vreemde uitspraken over ADHD.

Scheepers doet zelf veel onderzoek naar pesticiden en wordt voor elk PAN-rapport in de media opgetrommeld. Hij presenteert nu de boel ook ernstiger dan dat het is en laat na methodologische zwaktes en kanttekeningen aan te kaarten. Hij gebruikt daarbij exact dezelfde argument als het rapport dat hij onafhankelijk zou beoordelen. Zorgwekkend. Kassa zou er goed aan doen om bij een eventuele volgende test andere én meerdere toxicologen in te schakelen.

Kanttekening op kanttekening

Maar, even dit rapport en de video terzijde: ik kan zo vaak stellen als ik wil dat er bijvoorbeeld geen verband is gevonden tussen bepaalde pesticiden en ziektebeelden, uiteindelijk is dat ook iets dat je helemaal niet wil vinden. Dat wil je voor zijn en daarom moeten we uitgaan van het voorzorgsprincipe. Voorzichtigheid is geboden en op dat vlak staan er wel degelijk goede punten in het rapport.

Er zijn inderdaad een aantal pesticiden gevonden waarvoor we geen veilige grens stellen en die we dus sowieso willen vermijden. Bijvoorbeeld PFAS-pesticiden en de hormoonverstorende pesticiden, zoals ik boven al schreef. Dat is gewoon een valide punt van zorg. Hier had denk ik het rapport beter omheen gebouwd kunnen worden, maar goed. Daar had je natuurlijk niet vier miljoen views mee gehaald op sociale media.

Overigens classificeert het rapport fludioxonil als PFAS-pesticide, terwijl de Europese Commissie dit nog niet heeft gedaan. Dat had ook best benoemd kunnen worden bij uitspraken als “4 PFAS-pesticiden gevonden”, maar goed, dit is detail en ik snap ergens die overweging ook wel weer.

En onder de streep is het ook helemaal terecht dat er kritisch gekeken wordt naar de veilige grenzen die er wel zijn en ook (juist) naar de instantie die bepaalt wat toe wordt gelaten, het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (CtgB), waar echt heel erg veel op aan te merken is.

Het is niet de eerste keer dat ik me uitspreek in de discussie over pesticiden. En als ik continu de inhoud van een rapport of onderzoek neerhaal, lijkt het net alsof ik in het grotere plaatje enorm fan ben van pesticiden of de agrolobby of iets in die trant. Dus laat vooral duidelijk zijn dat ik denk dat het heel goed is dat er organisaties als PAN NL bestaan.

Het is ergens scheef dat ik hier een rapport van een lobby-organisatie bespreek, dat door moet gaan voor goede journalistiek. Maar diezelfde organisatie moet je ook vooral zien als tegenwicht op de gigantische agrolobby die impact heeft op de toelating van pesticiden, zoals vaak is gebleken en zoals ook Zembla regelmatig blootlegt. Daar zit natuurlijk het daadwerkelijke onrecht en daar zit de grotere strijd.

Ik denk alleen dat PAN NL zichzelf een beetje in de voet schiet als het in deze Telegraafmodus de aandacht blijft zoeken. Want dit is zo misleidend en had tegelijkertijd zoveel bereik, dat allerlei andere organisaties zoals Het Voedingscentrum zich genoodzaakt voelden zich ook uit te spreken over de kwestie.

Wat er vervolgens ontstaat in de online arena is een soort wellness-nietes discussie, waarbij het lijkt alsof de mensen en organisaties die gewoon naar de cijfers kijken, de mogelijk schadelijke impact van pesticiden bagatelliseren. Er is al weinig vertrouwen in Het Voedingscentrum en dit is alleen nog maar meer koren op de molen van “wakkere” mensen die de organisatie het liefst ontmanteld zien worden.

Met als lachwekkend hoogtepunt een “““““debunk””””” van voedselwaakhond Foodwatch, waarin ze een video van het Voedingscentrum zogenaamd factchecken. In die video reageerde het Voedingscentrum op de ontstane Kassa-ophef, door te stellen dat snoepgroenten gewoon veilig zijn om te eten op basis van wat we nu weten.

Ter debunk haalde Foodwatch een fragment aan uit diezelfde rapportage van Kassa, namelijk de uitspraken van Sjoerd van der Wouw, die tot een paar jaar geleden campagneleider was van Foodwatch. Waar Het Voedingscentrum dus juist zelf op reageerde. Volg je het nog?

Daadwerkelijk onderzoek

Vorige week kwam er een onderzoek uit waarvoor niet geheel verrassend nauwelijks aandacht was. Maar wat wel degelijk goed in elkaar zat, al was het ook een kleine steekproef. Bovenal werd er minder panisch omgesprongen met de resultaten, wat gelijk het gebrek aan media-aandacht verklaart.

Onderzoekers van het Louis Bolk-instituut maakten zelf zestig babyhapjes met groenten en fruit uit de supermarkt om te kijken hoeveel pesticiden ze erin aan zouden treffen en kochten daarbij ook vijf biologische en niet-biologische potjes.

In 17 van de zestig hapjes werden pesticiden gedetecteerd (dus dan zit je automatisch boven de babynorm), maar de onderzoekers zeggen zelf ook dat dit dus alsnog ruim binnen de veilige grenzen valt. Zo kan het dus ook.

Wetenschap

Wat rest is de gedachte dat wetenschap in deze altijd gemankeerd is. We kunnen nooit met 100 procent zekerheid zeggen of iets veilig is, net zoals we nooit met 100 procent zekerheid iets wetenschappelijk kunnen aantonen, alleen weerleggen.

Tel daarbij op dat we nu eenmaal bedraad zijn om aan te slaan op de stoffen die als “gif” worden bestempeld en het heel lastig is om die beeldvorming weer uit ons hoofd te krijgen, zodra we eenmaal het idee hebben dat wat we eten eventueel wel schadelijk zou kunnen zijn.

Daarom voelt het op een gegeven moment ook vrij onbehaaglijk om keer op keer dingen te zeggen als “het valt binnen de veilige grenzen”, maar op basis van flink wat gegevens kunnen we dat best stellen. Er is veel dat we niet weten, dus voorzorg is het devies, maar er is ook best wel wat dat we inmiddels wél weten.

Alles is een afweging: vrijwel iedereen, ook ik, ook het Voedingscentrum, ook wetenschappers, zouden liever een wereld zien waar geen enkele pesticide gebruikt hoeft te worden. De realiteit is helaas dat zonder pesticiden we veel te weinig eten zouden kunnen verbouwen. Het is dus veelal een noodzakelijk kwaad, tenzij je zelf met een moestuin aan de slag wil.

Biologisch of baking soda?

Tot slot werd mij continu de vraag gesteld of je dan beter biologisch kunt eten. Dit is weer een heel stuk op zich waard, maar in het algemeen kun je stellen dat biologische groenten vaak minder residuen bevatten en verder niet per se gezonder zijn. Zowel niet-biologisch als biologisch is gewoon veilig te eten. Biologisch is wel beter voor de natuur en de omgeving en ik denk juist dat daar meer aandacht voor mag komen, maar ook dat is weer een andere kwestie.

Wat veel belangrijker is, is dat we gewoon genoeg groente en fruit eten. Dit is zelfs iets dat PAN NL ook communiceert:

Welja, ik kan me niet voorstellen dat dit rapport daar nou aan bij heeft gedragen. De echte gezondheidsvoordelen in Nederland liggen toch echt bij meer groente eten en niet bij paniekzaaien over grotendeels veilig bevonden bestrijdingsmiddelen.

Verder werd mij regelmatig de vraag gesteld of het zin heeft om groenten te wassen met baking soda. Dat heeft vrij weinig zin, gewoon je groenten goed wassen met water is het beste wat je kunt doen, niet alleen vanwege de pesticiden, maar gewoon om vuil en wat niet al eraf te krijgen.

TL;DR

Voor eenieder die geen zin had dit alles te lezen en gewoon snel antwoord wil, vat ik de boel nog even samen in wat vlotte vragen.

Kun je met een gerust hart gewoon snoepgroenten blijven eten?

Ja.

Is het item van Kassa een journalistieke mispeer?

Ja.

Moeten we desalniettemin scherp blijven op pesticiden en is het bestaan van organisaties zoals PAN NL uiteindelijk een goed iets?

Ja.

Is het goed dat sommige pesticiden opnieuw worden bekeken ter goedkeuring?

Ja.

Moeten sommige pesticiden niet gewoon helemaal verdwijnen?

Ja.

Kun je beter biologische groenten eten?

Ja, maar niet per se vanwege de gezondheidsvoordelen.

Ben je moe van het zoveelste rapport dat niet door de journalistieke toetsing heen zou moeten komen ter publicatie, maar alsnog gewoon door een betrouwbaar medium online wordt gesmeten als zijnde betrouwbaar?

Ja.

Zitten er pesticiden in bier?

Geen flauw idee, maar het is vrijdagmiddag, dit was echt verschrikkelijk veel werk waar ik niet om had gevraagd, dus ik neem graag het risico.

Scheikundige stoffen zijn net als immigranten. Als je statistiek een beetje snapt en je je feiten op orde hebt, zijn ze compleet veilig. Ben je echter snel bang voor dingen die je niet kent en verwar je regelmatig correlatie met causaliteit, kunnen ze ineens angstaanjagend lijken.

Natuurlijk

Wat men niet kent, is natuurlijk al snel eng en elke beetje capabele populist weet natuurlijk dat onwetendheid de beste katalysator is voor angst. Zo ook ‘s lands goeroes en influenza’s, die we op dat vlak prima gezondheidspopulisten kunnen noemen. Die weten als geen ander in te hakken op voor de meeste mensen onbekende, desalniettemin volledig veilige en zelfs nuttige stoffen.

Want waarom zou je al die “troep” tot je nemen als je ook voor puur natuur kan gaan? In sommige voedingsproducten, in crèmes en in vaccinaties zitten bijvoorbeeld allerlei stoffen met moeilijke, lastig uit te spreken namen die maar weinig mensen kennen.

Chemicaliën.

En chemicaliën zijn per definitie niet natuurlijk en volgens de alom bekende drogreden daarom dus ongezond.

Zelfs het woord “chemicaliën” heeft al iets onnatuurlijk. Het wekt een bepaald beeld op. Ergens achter een grauwe fabriek staat een broeiende container waar fluorescerende drab uit komt gesijpeld, die iemand met een roestige spuit heeft opgezogen en vervolgens door je zonnebrandcrème of vaccin heeft geroerd. Giftig, verstorend en funest. Dit wil je absoluut niet.

Maar ja. De realiteit steekt toch weer wat anders in elkaar. Chemicaliën zijn immers, ik zeg het maar weer eens, gewoon scheikundige stoffen. Alles bestaat dus uit chemicaliën. Zelfs de natuur.

Gezondheidspopulisme

Read more

Nou, dan zouden we waarschijnlijk zeggen: “Dat is niet een al te helder licht. Doe maar niet. Die domme influencers altijd. Bah.”

En terecht. Maar de bovenstaande omschrijving gaat niet over een influencer. Het betreft een arts. En de omschrijving zelf is nog maar het topje van de ijsberg.

De arts in kwestie is Ted van Iersel, online bekend als Dokter Ted.

Op moment van schrijven heeft hij zo’n 40.000 volgers op Instagram bij elkaar gecharlatand, and counting. Hij heeft daarbij met z’n slangenolie-strapatsen vaste columns gescoord bij Women’s Health en Metro én een eigen podcast bij Dag en Nacht Media, genaamd Gezonder met Dokter Ted. Niet geheel onbegrijpelijk, want een arts wordt toch nog altijd als betrouwbaar beschouwd. En terecht, overigens, alleen maakt Ted op monumentale manier misbruik van dit vertrouwen.

En dit is een bredere trend. Ted is een van de vele sterren aan het online welzijnsfirmament, die zijn doktersbul inzet om legitiem over te komen om vervolgens het gekweekte vertrouwen direct in te zetten om de volgers allerhande zooi te verkopen. Denk aan Dokter Elise, Dr. Ludidi, tandarts Merel Bek, Dokter Juriaan Galavazi en nog wat kleinere namen, die ik geen extra aandacht wil geven door ze hier te noemen. Ik schreef er eerder dit over (achter betaalmuur):

Maar van al deze wolven in doktersjassen, is Ted toch wel het meest schrijnende geval.

Vandaar dit stuk.

Ik zal uitgebreid uitleggen waarom Ted van Iersel geen betrouwbare arts is. Sterker nog, dat hij doktersvak te schande maakt. En dat hij dus absoluut niet in media opgevoerd zou moeten worden als expert of iets in die trant. Of godbetert een eigen podcast zou moeten hebben, waarin hij wel even uitlegt hoe het zit.

Omega 3

Dat Ted nogal te kwader trouw is, bleek al vrij snel in de lente van zijn onzinfluencercarrière.

In juli 2024 had ik voor het eerst contact met Ted. Hij was op dat moment clubarts bij Almere City en arts-onderzoeker Orthopedische Chirurgie bij het OLVG. Hij is overigens in maart 2025 gepromoveerd op patiëntgerichte behandeling van schouderinstabiliteit.

Ik benaderde hem vanwege zijn online loftuitingen aan het algensupplementenmerk plnktn. Hij deelde een video van het merk, waarin hij zelf werd genoemd als arts die fan is van het merk.

Een supplementenmerk dat artsen inschakelt om complimenten te geven, doet dat natuurlijk alleen om een zweem van legitimiteit te ontlenen aan de betreffende artsen. Dus daar zei ik wat van, waarop een imposante gaslight-exercitie volgde.

Eigenlijk wist ik hier al wat voor vlees ik in de kuip had. Het erge is nog wel dat ik mezelf in deze heb mee laten nemen in een discussie over de werking van de supplementen, terwijl dat irrelevant is: je hoort als arts gewoon onafhankelijk te zijn. En dat is Ted niet.

En dan ben je dus geen betrouwbare arts.

Achter de schermen

Een maand of wat later, augustus 2024, was hij te gast in een video van plnktn. Hij werd als externe expert opgevoerd in een interview, waarin hij lovend is over algensupplementen. Hij benadrukt daar de noodzaak omega 3 bij te slikken.

Dit kreeg op zijn eigen account vervolg met een superspontane Q&A, waarin hij zijn volgers allemaal vragen liet stellen aan hem, zogenaamd expert, over omega 3.

In deze story stelt hij dat het voor alle volwassenen aan te raden is om omega 3-supplementen bij te slikken. Dat is: volstrekt onjuist en op niets gebaseerd. En in strijd met de richtlijnen.

En dat liet ik hem ook weten. Waarom moet ik eigenlijk een arts factchecken? Een nogal slappe rectificatie volgde.

Wat hier kwalijk aan is, en dat werd er uiteraard niet bij gezegd, is dat hij achter de schermen werkzaam was voor plnktn, het supplementenmerk dat hem dus opvoerde als expert.

Dit weet ik, door simpelweg Oud-Hollandsch vragen stellen:

Het moest met een woord of driehonderd gezegd worden, maar hij werd dus betaald. Als arts. Door een supplementenmerk. Onbenoemd. Terwijl hij dus als arts op zijn profiel mensen aanraadde deze te slikken.

Dan ben je wat mij betreft al af.

En het mooie: destijds kreeg ik al verscheidene reacties van mensen die achter de schermen vergelijkbare ervaringen met ‘m hebben gehad:

In de DM loopt hij dus ook poedertjes te verkopen.

Tja, wat moeten we hier nog van zeggen? Behalve dan dat Ted dus geen betrouwbare arts is.

plnktn

Nu we het toch over plnktn hebben: niet veel later zag ik een nogal opmerkelijke reclame langskomen, waar ik ze ook een paar vragen over stelde. Als onderbouwing kreeg ik een algemeen pdfje waar een paar onderzoeken in stonden, zonder specifieke onderbouwing. Het was alsof een moederbedrijf deze had verstrekt. En dus ook geen goede onderbouwing.

Het betreffende pdfje, voor de liefhebbers

245KB ∙ PDF file

Download

Download

Lees mee en huiver.

De video werd hierna verwijderd. Ze waren er dus zelf ook niet zo van overtuigd.

Ik zou zeggen dat we, om ons te wapenen tegen dit soort onzin, we vooral mensen nodig hebben waar we op kunnen vertrouwen. Onafhankelijke mensen met kennis van zaken. Ofwel: artsen. Maar dat kan dus blijkbaar niet, zo laat Ted zien. Want die werkt dus samen met dit bedrijf.

Dan ben je dus geen betrouwbare arts.

Foute claims

Ted roept tevens aan de lopende band dingen die simpelweg onjuist zijn. En dat in de hoedanigheid van “betrouwbare arts”, terwijl hij in maart start met de opleiding tot aios huisartsgeneeskunde.

Ik kan eigenlijk alle domme dingen die Ted roept niet goed in een enkel artikel gieten, dus even een kleine greep.

Hier leutert hij wat over Blue Zones. Deze uitspraken zijn gebaseerd op mythes12

Hier een nogal boude claim over chronische ziektes en leefstijl zonder bronvermelding.

Meerdere verzoeken om een bron bleven onbeantwoord.

Ook in een persoonlijk bericht mocht ik geen bron ontvangen.

Nu kun je heel goed onderbouwen dat veel ziektes zijn gerelateerd aan leefstijl. Maar om nu zo stellig te zeggen dat ze 70 procent van alle (chronische) ziekten veroorzaken, lijkt me nogal wat heftig. Mocht iemand een bron ervoor hebben, ontvang ik die alsnog graag.

Onlangs zag ik een fragment langskomen waar ik steil van achterover sloeg. In zijn nieuwe podcast slaat hij in een videofragment in zes seconden twee keer de plank mis (het is eigenlijk gewoon knap):

Hij beweert dat kinderen hyperactief worden van suiker én dat bevroren groenten niet evenveel vitamines bevatten als verse groenten. Beiden domweg onjuist.

Dat kinderen hyper worden van suiker is een hele, hele hardnekkige mythe. Pijnlijk dat hij als arts daar niet van op de hoogte is.3 4

Vervolgens wordt hem gevraagd of er bevroren groenten vaak evenveel vitamines bevatten als verse groenten. Daarop antwoord hij nee. Nu, in bevroren groente zitten meestal gewoon evenveel vitaminen, mits tijdig ingevroren. Al kan het verschillen per specifieke vitamine. 5 6

Deze vraag en antwoord is gezien de context maar op één manier te interpreteren: Dokter Ted beweert dat er in bevroren groente niet zoveel vitamine zitten als verse.

Ik was dus net weer bijgekomen van het achteroverslaan en had net weer mijn achterste enigszins stabiel in mn stoel geparkeerd, of ik sloeg andermaal steil achterover bij het lezen van een van de reacties:

Ted weet dus heel goed dat er in bevroren groente evenveel of zelfs meer zitten dan verse groenten. Dat zei hij ook. Maar de redactie heeft er voor gekozen om dit te laten weg te knippen om de luisteraar te prikkelen. En hij is daar als arts mee akkoord gegaan.

Wat er dus gebeurt is dat hier door zowel een arts als een groot mediabedrijf bewust medische misinformatie wordt verspreid, om luisteraars te lokken. Voor een podcast die zogenaamd de juiste medische misinformatie geeft. Alsof iedereen weet dat dit niet klopt en dan door de prikkel maar gaat zoeken naar een podcast. Alsof het gros van de kijkers dit niet voor lief aanneemt als ze dit een arts zien zeggen. Wat is het überhaupt voor hemeltergend stompzinnige clickbaitstrategie om een arts onjuiste dingen te laten roepen in de hoop dat mensen gaan luisteren naar je podcast? Bi-zar. Daarbij: nergens is op moment van schrijven een aflevering met de juiste informatie over diepvriesgroente beschikbaar. Dus ja, waar moeten de luisteraars nu heen?

Waarom ben ik in godsnaam een arts aan het factchecken? Waarom geeft Dag en Nacht Media, de producer van de podcast, dit een podium? En doet het zelf mee aan dit soort ongein? Over de podcast later meer.

Dat “willen prikkelen” is overigens ook een terugkerend thema. Telkens als Dokter Ted van inhoudelijke feedback wordt voorzien, is zijn antwoord dat hij het allemaal doet om te prikkelen.

Dat Ted weinig heeft met wetenschap en de waarheid, blijkt overigens ook wel uit anderen die hij een podium geeft, zoals Joep Rovers en De Holistische Tandarts.

Elke zichzelf en de medische wereld respecterende arts zou ver uit de buurt blijven bij een beroepsbrulboei als Joep Rovers, Ted geeft ‘m rustig een podium. Ik vermoed in de hoop dat Joep dat ook doet voor hem, zodat hij weer wat volgertjes erbij sprokkelt.

En tja, dan ben je dus geen betrouwbare arts.

Dit artikel gaat (nog een heel stuk) verder onder de schaamteloze zelfpromotie

Advertenties

Bovenstaande streken zijn voor mij al schrijnend genoeg om er flink wat kabaal over te maken. Een poos geleden gebeurde er echter iets waardoor dit alles voor mij in een nóg negatiever daglicht is komen te staan. Ik zag Ted namelijk allerlei merken aanprijzen in zijn berichten, van supplementen tot behandelingen, van kleding tot kookgerei. Maar nooit met de vermelding dat het een advertentie is. Nooit.

En dat vond ik nogal vreemd. En verdacht.

Eerder vermeldde hij namelijk ook niet dat hij samenwerkt met plnktn. Dus besloot ik wederom over te gaan op een potje Oud-Hollandsch vragen stellen en de merken gewoon te benaderen.

Wat er toen gebeurde zal je verbazen.

Voor vrijwel al deze berichten bleek hij betaald te worden, bleek hij iets gratis gekregen te hebben of bleek hij met het betreffende bedrijf een lopende samenwerking te hebben. En dat moet je dus officieel, volgens de influencerwetgeving, gewoon vermelden.

Nu ben ik de beroerdste niet en besloot ik hem eerst even een bericht te sturen voor eventuele opheldering. Zo werkt dat als journalist:

Ik kreeg geen antwoord. Vervolgens heb ik een andere arts die in contact met hem staat gevraagd of hij met mij contact wilde opnemen, waarop ik te horen kreeg dat hij dat niet wilde. Prima.

Maar toen keek ik weer naar de berichten en je raadt nooit wat er was gebeurd: deze waren stiekem aangepast. Overal was bijgezet dat het toch een samenwerking was.

Om een voorbeeld te schetsen, dit was voor:

En dit was na. Kijk naar de hashtags.

Dit was bij elk bericht gebeurd. Hieronder een paar van deze berichten.

Het is natuurlijk al om te gruwelen dat een arts zich zo laat lenen door bedrijven.

Dat dit ook nog eens gebeurd zonder wettelijk verplichte vermelding dat het reclame is, is echt van de ratten besnuffeld. Ik vind het ronduit schandalig en reden voor een klacht bij het tuchtcollege. Waarom ben ik in godsnaam een arts aan het controleren op de wetmatigheid van zijn video’s?

Van de website Ondernemersplein van de overheid:

Laat het even inwerken, want ik gooi het hier zo in een keer neer: Ted heeft gedurende een jaar of wat pak ‘m beet tien verschillende advertenties online gegooid en steeds weer bewust de keuze heeft gemaakt zijn volgers voor te liegen over de aard van het bericht, door te verhullen dat het überhaupt reclame is. En daarmee dus ook de wet te overtreden, aangezien deze voorschrijft dat bij online reclameuitingen zeer nadrukkelijk moet worden vermeld dat het reclame is.

Niet alleen dat, zodra iemand hem een vraag erover stelt, voelt hij aan zijn water dat hij betrapt wordt en past hij gelijk alle berichten aan. De betreffende berichten zijn inmiddels wel zo vaak bekeken als ze bekeken zullen worden, dus extra duidelijkheid verschaffen ze niet meer. De schade is wel aangericht. Het is puur in de hoop dat ik geen screenshots heb gemaakt en dus geen poot heb om op te staan. Zo gaat Ted dus te werk.

Inmiddels zijn er alweer tal van samenwerkingen aangegaan. Het enige positieve daaraan is, dat er in ieder geval bij wordt gezet dat het een advertentie is. Bijvoorbeeld voor een tandenborstel:

Of een maaltijdbox:

Goed. Dan ben je dus niet alleen geen betrouwbare arts, maar gewoon een oplichter, die de legitimiteit van zijn doktersbul op schandalige wijze misbruikt.

Podcast

Of iemand al dan niet betrouwbaar is, maakt de gemiddelde jandoedel in de mediawereld natuurlijk vrij weinig uit, waardoor Ted zoals gezegd regelmatig wordt opgevoerd op radio om zijn licht te laten schijnen over medische kwesties. Terwijl hij dus alleen gespecialiseerd is in een specifiek onderwerp binnen de orthopedie. Ted is geen betrouwbaar arts, maar ook geen voedingsdeskundige, geen expert op het gebied van leefstijl en ook geen huisarts.

Hij mag nu schrijven voor Metro en Women’s Health, waarbij het niveau uiteraard ook om te wenen is. Kijk maar:

De ironiemeter, gezien al het bovenstaande, is onherroepelijk kaduuk.

En er is dus zoals gezegd ook een podcast, genaamd Gezonder met Dokter Ted. En jemig, dat is weer een verhaal op zich.

In het eerste seizoen ging hij nog in gesprek met daadwerkelijke experts, in het tweede seizoen heeft hij een journalist gevonden die zo gek is hem allerlei beslist zeer kritische vragen te stellen over tal van onderwerpen. Waardoor hij dus nu ineens zelf blijkbaar de expert moet voorstellen.

Maar hij is dus, en dat moet ik benadrukken, geenszins een expert. En dat blijkt ook in de praktijk, want hij kraamt onder de paraplu van de podcast continu. flagrante onzin uit. Dat krijg je er dus van, als niet-experts zich experts wanen. Waar kennen we dat ook alweer van?

Goed, in een van de afleveringen gaat het bijvoorbeeld over Ozempic. Kijk even mee naar dit fragment, waarbij hij de loftrompet afsteekt over Ozempic.

Hierin zegt hij dat de gevolgen van Ozempicgebruik zijn dat de kans op tien soorten kanker afneemt. Dat je een 37 procent lagere kant hebt op Alzheimer, een twintig procent lagere kant hebt op een beroerte en, hou je vast, dat de kans op sterven met dertig procent afneemt. Maak het me toch niet te makkelijk: die kans zal voor niemand afnemen, want iedereen gaat dood. Hij bedoelt natuurlijk vroegtijdig sterven of all cause mortality, maar zeg dat dan. Je bent immers een arts.

Maar vooral schrijnend: hij somt de nadelen op van obesitas en draait het vervolgens om: als je geen overgewicht hebt, worden die kansen weer minder.

Dat is niet helemaal hoe het werkt, want Ozempic gebruiken (zonder te specificeren dat het om mensen met overgewicht gaat) is klinisch gezien niet exact hetzelfde als geen overgewicht hebben. Het dus weer eens gepruts dat voor medisch advies door moet gaan.

Overigens is Ted in deze podcast zorgwekkend lyrisch over Ozempic en noemt hij structureel de merknaam Ozempic en niet de werkzame stof semaglutide of op zijn minst afslankmedicatie.

En hier blijft het niet bij. In een ander fragment legt hij bijvoorbeeld uit dat restaurants je bewust gratis wit brood geven als je binnenkomt, zodat je meer eten bestelt, vanwege je verhoogde bloedsuikerspiegel. Een riedeltje dat hij direct van een Amerikaanse kwakneuroloog heeft gekopieerd, rechtstreeks van TikTok.

Ik kan nog wel even doorgaan.

Het belangrijkste is: in de podcast wordt reclame gemaakt voor, je verwacht het niet helemaal wel, algensupplementenbedrijf plnktn. Met een persoonlijke kortingscode DOKTERTED voor de luisteraars en volgertjes.

Ik herhaal: een persoonlijke kortingscode.

DOKTERTED.

Niet alleen in de shownotes, ook tijdens de podcast zelf, waarin Ted en journalist Lizzy van Hees een op papier spontaan edoch in de praktijk lachwekkend staccato fopgesprek hebben over het nut van omega 3, inclusief de misleidende claims die we van de supplementenindustrie gewend zijn.

Ted: “Omega 3-vetzuren zijn essentieel voor hart, hersenen én ogen. En wist je dat je in plaats van visolie ook heel goed algen kan gebruiken?”

Dit is al prachtig natuurlijk. Omega 3-vetzuren zijn inderdaad essentieel, maar zonder blikken of blozen wordt hier aangenomen dat je ze uit supplementen moet halen. En dus niet zomaar visoliepillen, maar het kan dus ook via algen! Zat er maar een journalist bij, die Ted van kritische vragen kan voorzien.

Lizzy: “Dus ook als je geen dierlijke producten wil gebruiken, is er een alternatief?”

Ted: “Ja, met plnktn krijg je omega 3-vetzuren binnen én hoeven en geen vissen voor dood.”

Lizzy: “"Dat vond ik verrassend, want vissen maken omega 3 dus niet zelf aan, maar ze halen het uit algen. Dat is eigenlijk heel logisch, om meteen terug te gaan naar de bron.”
Lizzy noemt zichzelf journalist, maar klinkt als een brugklasser die te gast is bij Willem Wever.

Ted: “Precies. En de Gezondheidsraad adviseert om dagelijks minimaal tweehonderd milligram omega 3 uit vis binnen te krijgen, maar slechts 11,4 procent haalt deze norm. En daarom kiezen veel mensen ervoor om dat aan te vullen.”

Lizzy: “Maar dat mensen die norm niet halen, betekent toch niet automatisch dat het zin heeft om daarvoor in de plaats supplementen te slikken?”

De laatste zin heb ik zelf verzonnen. Dit laatste had ““““journalist”””” Lizzy van Hees gezegd als ze daadwerkelijk journalist was, in plaats van een journalist cosplayende sidekick die alleen is ingevlogen om Ted wat voorzetjes te geven. Mind you: ze was eerder hoofdredacteur bij het platform van Eva Jinek. Het zegt alles over de staat van de journalistiek. Ze stelt geen enkele kritische vraag en dreunt gewoon doodleuk reclames op voor supplementenmerken. Dan ben je dus geen journalist of op zijn minst een autonoom denker, maar dan ben je gewoon een luie content creator en dan moet je gewoon lekker stukjes gaan tikken voor de Libelle of iets dergelijks. Maar jezelf dus absoluut geen journalist noemen, want dan ben je een schande voor het vak. Mijn vak. Dus daar zeg ik wat van. Net zoals dat Ted een schande voor zijn vak, dat van artsen, is. En ook daar zeg ik wat van. Want niemand anders doet het.

Naar goed onzinfluencergebruik krijg je dan een uitnodiging in de mailbox om koffie te gaan drinken. Ditmaal alleen niet van de onzinfluencer zelf, maar van de baas van het podcastbedrijf:

Mijn reactie:

Ik moet hier zo verschrikkelijk hard om lachen.

Ted reageert al meer dan een jaar niet op mijn vragen om bronnen en heeft me bij vraag om wederhoor op dit stuk geblokkeerd. Lizzy van Hees heeft me na kritiek op bovenstaand fragment ook geblokkeerd op Instagram. Maar nu krijg ik de baas van een mediabedrijf op mijn dak en moet ík komen opdraven om lekker gemoedelijk een kopje koffie te komen drinken, terwijl ik de dingen die hierboven staan heb aangekaart in wat Instagramstories. Die zijn dus gewoon inhoudelijk, zij het met een bijtende toon. Hun podcast is daarbij juist zelf inhoudelijk ronduit incorrect en niet zelden toondoof. Ja, laten we het dus vooral bij de inhoud houden.

Door het direct te framen als “persoonlijk”, lijkt het net alsof ik een of andere verbitterde lul op oorlogspad ben. Het is zo doorzichtig allemaal.

Geen betrouwbare arts

En nu wil ik best toegeven dat ik enige verbolgenheid bij mezelf bemerk over dit alles. Ik heb immers zelf, in het kader van medische misinformatie, jarenlang geroepen dat we artsen moeten vertrouwen. En daar sta ik nog steeds achter, want er zijn inmiddels veel artsen, diëtisten en allerhande zorgprofessionals actief op social media, zoals bijvoorbeeld Jojanneke Kant (bekend op Instagram als de vragendokter), die heel goed werk doen, veel goede informatie geven en hartstikke integer te werk gaan.

Maar ja, along comes Ted (among others) die gewoon zijn reet afveegt met het almaar brozer wordende vertrouwen dat er wél is in het reguliere circuit. En draagt dus zelf zo ook bij aan de erosie ervan. En juist hij krijgt ook weer de aandacht van de media.

Terwijl juist hij zowel gezond verstand, ethische normen als wetgeving aan zijn laars lapt en zijn enige doel niet lijkt per se goed te informeren, maar online zo bekend mogelijk te worden, terwijl hij zoveel mogelijk poen harkt. En verscheidene media en journalisten, waarvan je toch ook wel enig kritisch denkvermogen mag verwachten, lopen er ook nog eens mee weg.

De strapatsen beperken zich overigens niet tot de online wereld. Inmiddels druppelen meerdere klachten binnen over Ted, over hoe hij zijn eigen podcast en supplementen door de strot van patiënten duwt:

Ik overweeg al tijden om een melding te doen, bijvoorbeeld bij het IGJ, maar eigenlijk heb ik geen greintje vertrouwen in dat dat iets gaat bewerkstelligen.

En eerlijk gezegd schrijf ik liever ook geen ellenlang stuk over een enkel persoon in plaats van over bijvoorbeeld bredere misvattingen, maar ik heb het kookpunt al een tijd geleden bereikt en voel me al meer dan een jaar schreeuwende in de welzijnswoestijn. Dus dan maar zo.

Via deze weg hoop ik dat zoveel mogelijk mensen zullen inzien dat Dokter Ted van Iersel simpelweg geen betrouwbare arts is. Hij is op geen enkel vlak expert, heeft geen goede intenties en is geen integer persoon. Hij overschat zijn eigen expertise, corrigeert zijn fouten structureel niet (en zo wel, te slap) en laat zich voor ogenschijnlijk elk bedrijf dat wil betalen lenen. En vermeldt dat er niet eens bij.

En in het verlengde daarvan is geen enkele arts die online samenwerkingen doet, krakkemikkige e-bookjes verkoopt, strooit met kortingscodes voor supplementen of gewoon continu de plank misslaat betrouwbaar. Dokter Elise, Dokter Jurrian, Dr. Ludidi, Merel Beks, allemaal zijn ze volstrekt onbetrouwbaar. Laat dat vooral ook duidelijk zijn. We kunnen allemaal kritiek hebben op influencers die onzin verspreiden, maar zodra artsen vergelijkbaar laakbaar gedrag gaan vertonen is de bodem wel weg.

Dit artikel zal, wanneer nodig, geüpdatet worden bij nieuwe fratsen van Ted. Hij is om wederhoor gevraagd maar ik werd daarop dus zoals gezegd geblokkeerd.

Rest mij enkel en alleen kernregel 12 van de KNMG-gedragscode voor artsen onder de aandacht te brengen.

Om nogmaals te benadrukken, voor iedereen die nog twijfelde:

Ted van Iersel is allesbehalve een betrouwbare arts.

Referenties

Dit is deel 3 van mijn serie over ultrabewerkte voeding. Lees vooral de eerste twee delen, mocht je dat nog niet hebben gedaan.

In deel 1 leg ik uit dat de term “ultrabewerkt voedsel” geen goede term is om te beschrijven hoe gezond of ongezond voeding is.

In deel 2 duik ik in de cijfers over ultrabewerkte voeding: welke specifieke vormen van ultrabewerkte voeding zijn schadelijk en moet je je zorgen maken als je bijvoorbeeld maar een klein beetje ultrabewerkt eet?

In dit derde deel ga ik het hebben over zaadoliën.

Een heerlijk, heikel punt, dat eerlijk gezegd ook nogal willekeurig aanvoelt. Want hoezo zijn zaadoliën zo speciaal? Waarom zijn deze een hele aflevering waard?

Nou, omdat de discussie over zaadoliën exemplarisch is voor de misverstanden die er ook heersen over ultrabewerkt voedsel in het algemeen. In deze discussie wordt te pas en te onpas geroepen dat zaadoliën funest voor je zouden zijn. Het is een van de meest drift rondgalopperende pseudowetenschappelijke paradepaardjes van ‘s lands prietpraatpiraten, mede omdat er ontzettend veel samenkomt bij dit onderwerp.

• De drogreden dat wat natuurlijk is, ook gezond is voor je;

• De vermeende schadelijkheid van ultrabewerkt voedsel;

• De verwarring tussen correlatie en causaliteit;

• Gecultiveerde onwetendheid die zich voordoet als expertise.

Ik zal proberen zo goed mogelijk uit te leggen waarom er helemaal niks mis is met zaadoliën en je met een gerust hart bijvoorbeeld zonnebloemolie kunt blijven gebruiken. En daarbij blootleggen waar de argumenten van het anti-kamp pijnlijk spaak lopen. En zo illustreren dat zaadoliën bovenal smeermiddel voor de verwarring tussen correlatie en causaliteit zijn.

Wat zijn het?

Zaadoliën zijn oliën die, verrassing, gewonnen zijn uit zaden.

In het algemeen gaat het online om de volgende producten, hoewel er meerdere zaadoliën zijn die er ook aan moeten geloven:

• Zonnebloemolie

• Maïsolie

• Sojaolie

• Koolzaadolie

• Katoenzaadolie

• Druivenpitolie

• Rijstzetmelenolie

• Saffloerolie

Deze worden samen ook wel schertsend The Hateful Eight genoemd.

Geheel onterecht, want deze producten zijn dikwijls dus juist hartstikke gezond.

Correlatie en causaliteit

En niet alleen gezond, ook relatief goedkoop en duurzaam. Daarom worden ze vaak verwerkt in ongezonde, ultrabewerkte voeding, zoals snoep, chips en wat niet al. En wordt er veel in gefrituurd.

Dat is direct een van de redenen dat zaadoliën verguisd worden: ze zitten veel in ultrabewerkte voeding en ultrabewerkte voeding is in overvloed ongezond. De redenering is dan: zaadoliën zijn in veel ultrabewerkt voedsel terug te vinden en ultrabewerkt voedsel is ongezond, dus zullen zaadoliën ook wel ongezond zijn. Daarbij wordt niet geschuwd te strooien met alarmistische grafieken, gretig aangehaald door types die zaadoliën willen neersabelen:

De consumptie van zaadoliën is de afgelopen decennia omhooggeschoten en o.a. welvaartsziekten zoals chronische aandoeningen en bepaalde vormen van kanker ook. Dat zal dan wel de schuld zijn van de zaadoliën, toch?

Nu is het zeker te stellen dat een veranderend dieet een factor is geweest in de groei van bepaalde ziekten, maar zeker niet de enige. En zelfs als je wel de oorzaak zou leggen bij enkel en alleen voeding - wat dus al niet zou kloppen - zou het dus vooral te wijten zijn aan hoe ultrabewerkt voedsel dikmakend kan werken, vanwege de suiker, het zout en het gebrek aan vezels, waardoor je er geen verzadigd gevoel van krijgt. En dankzij het hoge zoutgehalte bijvoorbeeld het risico op hart-en vaatziekten kan verhogen. Maar dat is dus niet de schuld van zaadoliën, die er toevallig ook in zitten.

Kortom, hier is sprake van een klassieke denkfout, namelijk de ‘non sequitur’. Het een volgt helemaal niet uit het andere. Om een voorbeeld te geven: in friet zit vitamine C. Is dagelijks een kilo friet verorberen slecht voor je vanwege de vitamine C die erin zit? Gaan we dan stoppen met vitamine C an sich? Nee, want slaat nergens op.

Correlatie is dus weer eens absoluut geen causaliteit. En dat is opvallend lastig te verteren voor types die het specifiek op zaadoliën hebben gemunt.

De tekst gaat verder onder deze schaamteloze zelfpromotie. Mijn kinderen moeten immers ook (zaadoliën) eten.

Omega’s

Daarbij wordt ter bangmakerij vaak de verhouding tussen omega 6-en omega 3-vetzuren aangehaald. Dit zijn essentiële, meervoudig onverzadigde vetten die cruciaal zijn voor allerlei lichaamsprocessen.

Omega 6-vetzuren zijn nodig voor de opbouw van cellen en het reguleren van ontstekingsreacties. Die krijgen we binnen via plantaardige oliën zoals zaadoliën en dus ook bewerkte producten.

Omega 3-vetzuren zijn essentieel voor o.a. de hersenfuncties en het hart. Het zit in o.a. in vette vis en lijnzaad.

De claim die critici maken is als volgt.

Zaadoliën zijn rijk omega 6-vetzuren (specifiek linolzuur), die bijvoorbeeld het risico op hart-en vaatziekten verlagen. Omega 6-vetzuren kunnen we zelf niet aanmaken en moeten we dus uit onze voeding halen. Deze zijn gezond, maar niet zo gezond als omega 3-vetzuren, die nog beter zijn in het verlagen van het risico op diezelfde hart- en vaatziekten. Als je veel omega 6-vetzuren binnenkrijgt, dan gebruikt het lichaam vooral deze en niet de “betere” omega 3-vetzuren.

Vroeger aten we pak ‘m beet evenveel omega 6 als omega 3, maar die verhouding is de laatste eeuw flink veranderd, door een veranderd eetpatroon. Zo zou deze nu eerder 20:1 of 15:1 zijn dan 1:1. Deze verstoorde verhouding veroorzaakt ontstekingen, waarop de conclusie luidt: de oorzaak van de groei van chronische welvaartsziekten is de consumptie van omega 6-vetzuren ( dus de consumptie van zaadoliën). Niet zelden wordt de redenering vergezeld door een stompzinnig plaatje.

Dit is een mechanisme dat continu wordt aangehaald en het lijkt ergens logisch, vooral omdat er wel degelijk onderzoeken zijn waaruit blijkt dat een verhouding tussen de omega’s die dichter tegen 1:1 ligt, ook weer gepaard gaat met een betere gezondheid.1 Maar dit is wederom causaliteit verwarren correlatie.

Een verhoogde omega 3-inname an sich is namelijk vaak al goed voor de gezondheid, met als bijeffect dat de verhouding 6:3 ook weer kleiner wordt. Maar het is dus niet de verhouding die de katalysator is. Omega 3 is gewoon over de algehele linie iets gezonder dan omega 6, maar dat betekent niet dat laatstgenoemde direct ongezond is. Voor een uitgebreide analyse verwijs ik je graag door naar dit artikel van voedingswetenschapper Coen Dros, bekend als @coenfirmationbias op Instagram.

Ontstekingen

Je kunt er zo diep op ingaan als je wil, onder de streep blijft het mechanistisch geconfabuleer dat niet valt te rijmen met de realiteit. De realiteit leert ons namelijk dat plantaardige oliën an sich of linolzuur specifiek, helemaal niet de ontstekingswaarden omhoog gooien en zelfs verlagen.

Dat blijkt bijvoorbeeld uit deze review2 van 37 klinische onderzoeken, waarbij (consumptie van) van verschillende soorten vetten werd vergeleken. Uit een aantal aangehaalde onderzoeken rolt zelfs dat de plantaardige variant eerder ontstekingsremmend werkt. En ook nog eens voor minder leververvetting zorgt.

Dierlijke vetten komen daarbij juist als funest voor de gezondheid uit de bus gerold.

In een meta-analyse van 30 onderzoeken3 naar linolzuur en ontstekingsmarkers blijkt dat ook linolzuur ook helemaal niet ontstekingsbevorderend is.
Daarbij zou je haast vergeten dat ontstekingen in essentie helemaal niet slecht zijn. Als je immuunsysteem detecteert dat je lichaam wordt aangevallen, kan dit worden aangepakt door middel van ontstekingsreacties. Ontstekingen worden alleen een probleem als ze veel te vaak plaatsvinden of niet meer te remmen zijn door bijvoorbeeld een auto-immuunziekte. Het is een beetje alsof je beweert dat de brandweer verantwoordelijk is voor branden, waar brand is zie je immers de brandweer.

De hyperfocus op linolzuur en de verhoudingen tussen omega 6 en omega 3 doen er daarbij niet zozeer toe, want als we gewoon naar de gezondheidsuitkomsten in klinische onderzoeken, zien we dat zaadoliën consumeren bijna louter een positief effect heeft.

Ik schrijf “bijna”, want er is ook literatuur waaruit het tegengestelde blijkt, bijvoorbeeld een meta-analyse4 waaruit zou blijken dat zaadoliën wel degelijk funest zijn. Maar, je verwacht het niet, daar is wel een en ander op aan te merken. Voedingswetenschapper Coen Dros schreef ook hier een uitvoerige analyse over. Conclusie: er klopt niet zoveel van.

Onderzoeken

Daarbij zijn de onderzoeken waaruit blijkt dat zaadoliën in het algemeen gezond zijn, talrijk.

Er wordt bijvoorbeeld veel beweerd dat je niet moet bakken in of met zonnebloemolie, maar er is volop bewijs te vinden die het tegengestelde zegt. Bijvoorbeeld een kleinschalig onderzoek5 naar mannen met overgewicht. Hier kregen de mannen de ene testdag een muffin met verzadigde vetten uit vijftig gram boter en de andere testdag een muffin met meervoudig onverzadigde vetzuren uit vijftig gram zonnebloemolie. Beide muffins hadden verder evenveel calorieën. Resultaat: de botermuffin leidde tot een flinke stijging in meerdere ontstekingsmarkers, de zonnebloemmuffin leidde tot ofwel geen stijging, ofwel een minder hoge stijging. In het algemeen, over alle gemeten markers, had de zonnebloemmuffin betere gezondheidsuitkomsten.

Of neem een onderzoek6 naar 61 proefpersonen, waarbij een dieet rijk aan verzadigde dierlijke vetten werd vergeleken met een dieet rijk aan onverzadigde, plantaardige vetzuren (met name zonnebloemolie). Het gewicht bleef in beide groepen gelijk, plantaardige dieet leidde tot minder leververvetting, lager LDL-cholesterol en verbetering op specifieke stofwisselingsgerelateerde markers.

Dit zijn kleinschalige onderzoeken, maar er zijn gelukkig ook grootschalige. In 2019 werd een gigantische studie7 gepubliceerd, waarin het linolzuurgehalte in het bloed werd gemeten bij 68000 deelnemers verspreid over 30 cohortstudies in 13 landen, waarbij jarenlang de gezondheid van de deelnemers werd bijgehouden, soms tot wel 30 jaar. Wat blijkt: de mensen met het meeste linolzuur hadden lagere kans op hart-en vaatziekten. Ook interessant: hier had een hoge of lage omega 3-waarde geen impact op de uitkomst.

Uit meerdere grote cohortstudies8 9 10 11blijkt dat een hogere inname van omega 6-vetzuren gepaard gaat met een lager risico op hart-en vaatziekten.

Dit is natuurlijk observationeel, dus het bewijst geen causaal effect. Daarvoor hebben we klinische onderzoeken nodig, zoals degenen hierboven beschreven. En kijk ook eens naar deze meta-analyse12 van 102 voedingsstudies en in totaal meer dan vierduizend proefpersonen, waarbij de samenstelling van het dieet werd veranderd en de energie-inname gelijk werd gehouden. Wat blijkt: plantaardige vetten hadden het gunstigste effect op o.a. het metabolisme.

Dit zijn echt aantallen die de discussie wat mij betreft beslechten. Kijk je objectief naar de onderzoeken en de data, dan kun je absoluut niet anders concluderen dat zaadoliën gewoon gezond zijn en dat er geen enkele reden is om ze geheel te vermijden.

Zet daar tegenover alle halvegaren die roepen dat zaadoliën ontstekingen bevorderen en zo aan de wieg staan van allerlei ziektes. Daar is geen enkel fatsoenlijk bewijs voor. Tegelijkertijd roepen ze dat je veel beter verzadigde vetten uit bijvoorbeeld boter kunt nuttigen, terwijl nou juist ook weer uit een verbluffende hoeveelheid cijfers en wetenschap blijkt dat veel verzadigde vetten eten je LDL-cholesterol verhoogt en dat weer bijdraagt aan het risico op bijvoorbeeld hart-en vaatziekten. Het gaat dus, kortom, weer eens helemaal nergens over.

Bij misinformatie met betrekking tot medische zaken of voeding is er vaak wel een kern van waarheid terug te vinden in de onzin. Dat is in deze eigenlijk niet het geval. Het is gesjoemel in de marge met onderbuikgevoelens, correlaties en drogredenen.

Er is een kanttekening: je moet zaadoliën niet meermaals verhitten voor consumptie.13 Een of tweemaal opnieuw verhitten zal niet veel kwaad doen, maar doe je het veel vaker, dan kunnen zaadoliën uiteenvallen in schadelijke stoffen, zoals zogeheten polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAKs), waarvan overmatige consumptie wel is gelinkt aan allerlei vormen van kanker. Bak dus gerust friet in plantaardige oliën, maar gebruik diezelfde olie niet keer op keer op keer.

Bewerking

Alsof bovenstaande nog niet genoeg is, is er ook nog eens kritiek op de bereiding van zaadoliën. In plaats van persen, wordt zaadolie doorgaans via een chemisch proces gewonnen, waardoor sporen van bepaalde oplosmiddelen in de olie kunnen achterblijven. De minuscule hoeveelheden zijn compleet veilig, toch wordt zaadolie vanwege deze sporen gretig als giftig bestempeld.

Ook zou er door chemische bereiding minder antioxidanten in de olie zitten. Dit klopt, dat maakt de olie iets minder gezond, maar betekent absoluut niet dat het slecht voor de gezondheid of zelfs giftig is. Als dat wel zo was geweest, hadden we dat natuurlijk ook teruggezien in alle hierboven aangehaalde onderzoeken en analyses.

Zo wordt bijvoorbeeld beweerd dat er hexaan in zit en dat dat ook in benzine zit. Dat wil je toch niet eten?

Het is een dubbeldom argument, aangezien er helemaal geen hexaan in het eindproduct zit, het verdampt namelijk volledig, en het ook überhaupt niet zoveel uitmaakt of een bestanddeel ook in een ander product zit. Er zijn tal van stoffen die in gezonde voeding zitten, die bijvoorbeeld ook in gootsteenontstopper, verfverwijderaar of dus benzine zitten. Om maar wat te noemen: baking soda zit ook in allerlei “chemische” schoonmaakproducten. In sommige cosmetica zit vitamine A. Maakt dat dat je het niet meer in voeding wil? En waarom geldt deze redenering niet de andere kant op? Dierlijke vetten worden ook gebruikt in industrieel smeermiddel. Dat is dan wel helemaal bon ton? Kortom: een kulargument. Het is chemofobie, het wetenschappelijke neefje van xenofobie. Wat je niet kent, is meteen eng. En die angst wordt meteen op anderen overgebracht. Gezondheidspopulisme pur sang.

In deze video (15.000 likes en 600.000 keer bekeken op TikTok) legt archetype gezondheidspopulist Richard de Leth in het kader van margarine uit dat margarine hartstikke ongezond is, omdat het vol zit met linolzuur en één bewerkingsstap verwijderd is van vloeibaar plastic (?).

Dit is dus iemand die zich voordoet als voedingsexpert, podium krijgt van Arie Boomsma en vervolgens niet alleen de aantoonbare onzin verkondigt dat linolzuur giftig is, maar dit ook nog eens kracht denkt bij te zetten door de vergelijking te maken met plastic. Dat doet het namelijk lekker bij het “kritische” publiek. Maar dan snap je dus fundamenteel niet hoe chemie werkt. Hoe chemische stoffen werken. Hoe wetenschap werkt. Ozon is hartstikke giftig en scheelt maar een enkel zuurstofatoom van zuurstof. Moeten we dan maar stoppen met ademen? Een mens lijkt genetisch gezien voor zo’n 98 procent op een varken, moeten we dan maar in de modder rollen de hele dag?

Het is dit soort chemofobische retoriek waar de zaadoliehekelaars (maar ook critici van margarine, je kunt er bijna exact eenzelfde artikel over schrijven) het van moeten hebben - ze hebben inhoudelijk immers geen poot om op te staan. Want, nogmaals: was de bewerking op een of andere manier toch schadelijk geweest, hadden we dat dus in de cijfers teruggezien, zoals hierboven. Daar gaat het immers uiteindelijk om, toch? Gezondheidsuitkomsten.

Oliedom

Dit soort types kunnen zich enkel en alleen bedienen van specifieke mechanismes, zoals het bij nadere inspectie niet eens inhoudelijke correcte geneuzel over ontstekingen. Maar, en daar springt de ironiemeter weer omhoog, ze noemen zichzelf holistisch terwijl ze nimmer kijken naar het grotere plaatje. Uit het grotere plaatje blijkt namelijk dat zaadoliën gewoon gezond zijn. Ze zullen zelf ongetwijfeld vinden dat ze wél naar het grotere plaatje kijken door bijvoorbeeld de groei in chronische ziektes erbij te pakken, maar daarmee illustreren ze dus wederom enkel en alleen maar dat ze het verschil tussen correlatie en causaliteit niet snappen. Tuurlijk: je kunt makkelijk stellen dat als je alle producten met zaadoliën vermijdt, je gezondheid er waarschijnlijk op vooruitgaat. Maar dat komt dus omdat je dan grotendeels ultrabewerkt voedsel vermijd.

Kortom, zaadoliën zijn an sich gezond, maar kunnen dus heel goed in producten zitten die doorgaans ongezond zijn. Ze kunnen even goed in producten zitten die hartstikke gezond zijn. Ze illustreren perfect hoe makkelijk het is verwarring te zaaien over specifieke voedingsproducten en hoe een verkeerd begrepen onderwerp als ultrabewerkt voedsel daar aan bij kan dragen.

Zaadoliën passen hartstikke goed in een gezond dieet, zolang je maar niet hele flessen leeglurkt, maar het gebruikt om in te bakken (niet meermaals) en bijvoorbeeld als dressing. Daarbij is het niet alleen gezonder, maar ook nog eens een stuk duurzamer dan dierlijke varianten.

Tot zover aflevering 3 van mijn serie over ultrabewerkte voeding. Tot de volgende!

Referenties

Afgelopen week kwam ik een video tegen, waarvan ik zou zweren dat ik ‘m al eerder had gezien:

Wacht eens even, dacht ik. Ik ken dit verhaal, maar haar niet. Hoe zit dit? Na even snuffelen in m’n telefoon kon ik mijn ogen niet geloven:

Verloren achternichten

Fantastisch. Blijkbaar heb ik twee achternichten gevonden en hebben ze zelf niet eens door dat dat ze familie van elkaar zijn. Allebei hebben ze een overgrootvader die het hele drop geneesde/genas met zout? Pardon, ZOUT? Zelfs de artsen kwamen vanuit de stad naar hem toe?

Dat moet wel dezelfde overgrootvader zijn, toch? Even later kwam ik zelfs een derde achternicht tegen!

Verbinder die ik ben, besloot ik beide aan elkaar te koppelen.

En ik kon mijn geluk niet op. Een familiereünie waar ík verantwoordelijk voor ben? Wel zou er als dagactiviteit een opfriscursus spelling op de agenda kunnen staan, maar verder was ik in m’n nopjes.

Maar wat bleek? De dames blokkeerden mij direct, nadat ik hen attendeerde op het feit dat zij een overgrootvader delen die het hele dorp had genas/geneesde met zout. Pardon, ZOUT.

En na even zoeken kwam ik tot de conclusie dat ik hier niet te maken had met de afstammelingen van een of andere bijzondere zoutdruïde, pardon, ZOUTdruïde, maar dat er wel eens wat meer aan de hand kon zijn.

Jemig. Zo groot kan die familie toch niet zijn? Sommigen wisten niet eens of het nou hun overgrootvader was, of toch hun grootvader.

Wellicht is dat maar goed ook, want het idee van een of andere medicijnman die hele volksstammen zout ZOUT gaf, deed zowel bij deze volksstammen als mijzelf de bloeddruk flink stijgen. Laat staan het feit dat er allerlei artsen op afkwamen.

Niet veel later vond ik ook nog eens allerlei mensen die blijkbaar bij zoutopa in het dorp woonden:

Toen wist ik het zeker, dit kan geen toeval zijn. Maar wat is er dan wel aan de hand?

Zout

Als je op Instagram zoekt op zout of ZOUT, zijn de twee eerste hits een dergelijke video. Ik zocht op een alternatief account, met een vrijwel leeg algoritme.

Toevallig heten beide dames Lisa. De linker is Lisa Hendriks, de rechter is Lisa Dijkstra. Vanaf nu Lisa 1 en Lisa 2.

Read more

Dit is deel 2 van mijn serie over ultrabewerkte voeding. Lees vooral deel 1, als je dat nog niet had gedaan.

Daarin leg ik uit dat de term “ultrabewerkt voedsel” geen goede term is om te beschrijven hoe gezond of ongezond voeding is. Dat zal uiteraard ook blijken als we in de cijfers duiken over hoe schadelijk ultrabewerkt eten is.

Er is (gelukkig) steeds meer aandacht voor deze schadelijke gevolgen. Bijvoorbeeld recent op nu.nl.

Nu.nl publiceerde dit bericht naar aanleiding van een driedelige serie van wetenschappelijk tijdschrift The Lancet. In het eerste deel gaat het met name over de schadelijkheid van UPFs. Hieruit blijkt, volgens de data, dat het consumeren van ultrabewerkt voedsel op grote schaal gepaard gaat met de achteruitgang van onze gezondheid. En dat klopt. Toch vind ik dat NU.nl het te ongenuanceerd en alarmerend brengt.

Dit soort aandacht is goed, mits het enigszins zorgvuldig gebeurt en daar schort het wat mij betreft wel aan. Mede door de wollige term “ultrabewerkt” en het gebrek aan gebalanceerde berichtgeving, worden hierdoor prima of zelfs gezonde producten zoals plantaardige vleesvervangers, magere zuivelproducten en specifieke ontbijtgranen ook neergesabeld. “Het is ultrabewerkt, dus het zal wel slecht zijn toch?” Een beetje alsof je roept dat we te veel suiker binnenkrijgen en daarom maar appels moet vermijden.

Hoeveel ultrabewerkt eten we?

Volgens een onderzoek van het RIVM uit 20221, gebaseerd op gegevens tussen 2012 en 2016, komt maar liefst 61 procent van de dagelijkse energie die we consumeren van ultrabewerkte voeding. Tel daarbij op dat meer dan de helft van de Nederlanders kampt met overgewicht en een sappige optelsom is snel gemaakt.

De vraag is: hoeverre is er een causaal verband en wat zijn de specifieke voedselsoorten die hier de boosdoener zijn? 61 procent is natuurlijk zorgwekkend veel. Maar daarbij wordt wel voorbijgegaan aan iets essentieels: Nederlanders eten hartstikke veel brood. En brood is doorgaans niet ongezond, dus in hoeverre is dit alarmerend? Tuurlijk, er zijn ultrabewerkte varianten van brood, die minder gezond zijn dan volkoren varianten, zoals bijvoorbeeld wit brood. Maar er is ook ultrabewerkt brood waar wel bijvoorbeeld gewoon veel vezels in zitten en kan dus gewoon gezond zijn. Zo zal hieronder ook blijken.

Dit zeggen de onderzoekers er overigens zelf over:

Ook zij zien hier problemen met de classificatie ultrabewerkt. Die 61 procent is dus enigszins misleidend, hoewel alsnog zorgwekkend.

Tegelijkertijd kun je de vraag stellen: wanneer is het teveel? En kampt meer dan de helft van de Nederlanders met overgewicht, vanwege specifiek ultrabewerkte voeding?

Ultrabewerkte voeding kan hartstikke gezond zijn..

Maar laten we het eerst eens omdraaien en andersom benaderen: ultrabewerkte voeding kan juist hartstikke gezond zijn.

Bijvoorbeeld volgens een onderzoek uit 2025 uit het VK2, waarbij mensen met overgewicht tweemaal acht weken een matig bewerkt of ultrabewerkt dieet kregen voorgeschoteld, waarbij zorgvuldig was gelet op de voedingswaarden en calorieën. Beide diëten voldeden aan de voedingsrichtlijnen voor het VK. Wat blijkt: bij beide groepen viel er gewichtsverlies te noteren. In de matig bewerkte groep twee procent en bij de ultrabewerkte groep een procent. Daarbij moet gezegd worden dat de matig bewerkte groep ook minder calorieën voor de kiezen kreeg, wat het verschil in ieder geval deels kan verklaren. Ook waren bij beide groepen cardiovasculaire verbeteringen te zien, zoals bijvoorbeeld de bloeddruk. Bij de ultrabewerkte groep was er daarbij een grotere verbetering ten opzichte van de matig bewerkte groep in LDL-cholesterol en een sterkere daling van de nuchtere bloedsuikerwaarde.

In de media werd dit onderzoek regelmatig ingezet om juist te illustreren dat ultrabewerkt voedsel hartstikke slecht is: zie je wel, de minimaal bewerkte groep valt meer af. Onzin. Vooral omdat hier ook nog niet eens is meegenomen dat het ultrabewerkte eten in deze gewoon een stuk lekkerder was, ook volgens de deelnemers zelf. En ja, van lekkerder eten eet je nou eenmaal meer.

Dit onderzoek was natuurlijk uitgevoerd naar mensen met overgewicht, maar het is voor iedereen hartstikke goed mogelijk een voornamelijk ultrabewerkt en toch gezond dieet samen te stellen, zo lieten wetenschappers uit de VS in 2023 zien.3 Je kunt met een voornamelijk ultrabewerkt dieet heel goed vrijwel alle belangrijke voedingsstoffen binnenkrijgen. Plantaardige vleesvervangers en halvarine zijn bijvoorbeeld gezonde, ultrabewerkte producten. Voeg daar brood aan toe, kipfilet, bepaalde cornflakes en ontbijtgranen, tortilla’s en pasta en je hebt een prima basis voor een gezond eetpatroon, als je dit aanvult met groente, fruit en andere onbewerkte voeding.

Hier begin ik mee om vooral te benadrukken: het gaat om het soort ultrabewerkt voedsel dat wordt gegeten én het totale plaatje, dat de gezondheidsuitkomsten bepaalt.

Niet alle ultrabewerkte voedsel is schadelijk, maar de massale consumptie, op volksniveau, van veelal ultrabewerkte producten die tjokvol suiker, zout en vetten zitten, is dat wel. Er is een niet te ontkennen verband tussen de consumptie van (slechtere) ultrabewerkte voeding en overgewicht, waarbij overgewicht weer kan leiden tot allerlei ziektebeelden.

Vanaf nu zal ik dus spreken over “ultrabewerkte voeding van lage kwaliteit” ofwel LQUPFs (Low Quality Ultra Processed Foods) als ik het heb over specifiek ultrabewerkte voeding die gepaard gaat met slechte gezondheidsuitkomsten. Dit is pak ‘m beet het eten dat heel rijk is aan calorieën, maar heel weinig voedingsstoffen bevat. Zoals dus, koekjes, chips, snoep, junk food, etc.

Impact op het lichaam

Er is geen mechanisme bekend dat ervoor zorgt dat ultrabewerkt voedsel an sich, dus categorie 4 volgens de eerder beschreven NOVA-classificatie, een negatieve impact heeft op je gezondheid. Ultrabewerkt voedsel kan van alles zijn, maar de eigenschap “ultrabewerkt” draagt zoals gezegd geen inherente gezondheidskwalificatie met zich mee.

Vrijwel alle negatieve gezondheidsuitkomsten zijn dus te herleiden naar ofwel het feit dat LQUPFs dus voor overgewicht zorgen, ofwel dat er bij het bewerken iets in is gestopt of iets ontstaat, dat an sich op lange termijn, op grote schaal, schadelijk kan zijn. Of juist iets dat er uit is gelaten. Maar, dit zijn allemaal keuzes.

Ik zet de factoren hieronder op een rij.

Overgewicht

LQUPFs werken overgewicht in de hand en dat heeft alles te maken met wat er doorgaans in wordt gestopt. Suiker, vet, zout, waarbij het vaak ontbreekt aan vezels, zodat het weinig verzadigt. Resultaat: je kunt er veel van eten. En dat wil je ook, want het is ontworpen om lekker te zijn. En om veel van te eten.

Dit blijkt ook uit een onderzoek dat ik in deel 1 aanhaalde: deelnemers kregen twee weken lang ultrabewerkt voedsel te eten en daarna twee weken lang alleen onbewerkt voedsel. Ze mochten zoveel eten als ze wilden. Bij een ultrabewerkt dieet werd gemiddeld 500 calorieën per dag meer gegeten. Het is ook nog eens hartstikke makkelijk en laagdrempelig, want er is geen verdere bereiding nodig, wat het nóg aantrekkelijker maakt. Hier geldt overigens wederom: mensen eten ook gewoon meer van eten dat lekker is.

Niet alleen het aantal beschikbare calorieën beïnvloedt de uiteindelijke hoeveelheid die we naar binnen werken. In Wageningen vond dit jaar een onderzoek4 plaats, waaruit blijkt dat ook de eetsnelheid impact heeft. 41 deelnemers kregen twee weken een dieet voorgeschoteld dat voor meer dan 90 procent uit ultrabewerkt voedsel bestond. De ene groep kreeg maaltijden en snacks die men doorgaans langzaam eet en de andere groep kreeg eten dat sneller wordt gegeten. Bijvoorbeeld: yoghurt met granola waar je meer of minder moet kauwen, lunch met harde (meer kauwen) of zachte (minder kauwen) broodjes en burrito’s met stukjes (meer kauwen) of gladde saus (minder kauwen) als vulling. Ze mochten zoveel eten als ze wilden, totdat ze ‘comfortabel vol’ zaten. Na twee weken en een rustperiode werden de diëten per groep omgewisseld. Wat blijkt: deelnemers aten bij het snelle dieet twee keer zo snel en per dag gemiddeld 369 calorieën meer.

Dus niet alleen het eten zelf, maar ook hoe snel je het eet, beïnvloedt de hoeveelheid die je binnenkrijgt. En ultrabewerkt voedsel is doorgaans natuurlijk een stuk makkelijker snel te eten dan een rauwe wortel.

Maar zelfs als de hoeveelheid die je binnenkrijgt, gelijk is, zijn er nog andere factoren die meespelen. Zo blijkt uit een onderzoek5, dat online veel wordt gebruikt om aan te tonen dat “ultrabewerkt” wél synoniem staat voor “ongezond”, maar waarbij er tóch een addertje onder het gras zit. Hierbij kregen 43 mannen van 20 tot 35 jaar een dieet voor drie weken lang voorgeschoteld, waarbij een groep een ultrabewerkt dieet voor de kiezen kreeg en een andere groep een dieet van voornamelijk onbewerkte voeding. De calorieën en macronutriënten (eiwitten, vetten, koolhydraten) waren gelijk. Hieruit bleek dat de ultrabewerkte groep, ondanks het gelijke aantal calorieën, wél iets meer gewicht gekregen met een relatieve toename in vetmassa.

Dat is vreemd, aangezien ze even veel calorieën binnenkregen en even veel bewogen. Is ultrabewerkt voedsel dan toch inherent slecht?

Ik vermoed dat het verschil te maken heeft met de energie die het kost om het eten te verteren. De vezelinname was weliswaar gelijk, maar aangezien er in ultrabewerkt voedsel weinig tot geen vezels zitten, kreeg deze groep met name geïsoleerde vezels via o.a. drankjes. Naast dat deze voor een minder verzadigd gevoel zorgen, waardoor je dus alsnog eerder teveel eet (al is dat in dit experiment dus niet relevant, gezien het gelijke aantal calorieën) kost het doorgaans ook minder energie deze te verteren. Dit is eigen interpretatie, het zou interessant zijn als er meer van dit soort experimenten worden gedaan in de toekomst.

Ter volledigheid: uit het onderzoek zou ook blijken dat ultrabewerkte voeding impact heeft op de sperma-kwaliteit. Dat zou interessant en shockerend zijn, maar er is bijzonder veel aan te merken op die kant van het verhaal, bijvoorbeeld dat sperma-kwaliteit an sich ook natuurlijke cycli van 2 à 3 maanden kent, die langer zijn dan de loop van het onderzoek. Daarom ga ik daar nu niet verder op in.

Het moge hoe dan ook duidelijk zijn, dat het eten van ultrabewerkt voedsel via verschillende wegen bijdraagt aan overgewicht. Daarbij heb ik voor nu de gedragsfactoren die leiden tot het tegen beter weten in eten van LQUPFs nog niet eens meegenomen. Dat is voor de volgende aflevering.

Hart- en vaatziekten

Overgewicht verhoogt je risico op hart- en vaatziekten, dus indirect doen LQUPFs dat ook, maar aangezien deze ook vaak volgestampt worden met natrium (via zout), om de smaak en houdbaarheid te verbeteren, hebben ze ook een directe impact op dit risico. Natrium verhoogt namelijk de bloeddruk en als je te veel natrium binnenkrijgt, loop je een hoger risico op hartziekten.

Nederlanders krijgen structureel echt veel te veel zout binnen6, dus ook daar zit een goede reden LQUPFs grotendeels te mijden. Daarbij vind je in veel LQUPFs veel verzadigde vetten en transvetten, die het LDL-cholesterol verhogen en zo ook weer het risico op hartproblemen doen toenemen.

Insulineresistentie

Een extra factor die meespeelt, is dat bij het eten van LQUPFs je snel flink wat calorieën voor de kiezen krijgt, wat kan leiden tot snelle pieken in de bloedsuikerspiegel. Gebeurt dit heel vaak gedurende hele lange tijd, kan dit ook voor nadelige gezondheidseffecten zorgen, zoals insulineresistentie en een verhoogd risico op diabetes type 2. Al ligt dit voor iedereen anders zijn en is er een smörgåsbord aan factoren die hierbij meespelen.

Er is ook aantoonbaar een associatie tussen laaggradige ontstekingen (milde ontstekingsreacties, waarbij het immuunsysteem continu zachtjes aanstaat) en de consumptie van ultrabewerkt voedsel.7 Dit kan ook weer allerlei kwalen met zich meebrengen. Daarbij is alleen vooralsnog de vraag, in hoeverre is het direct causaal? Veroorzaakt het eten van veel ultrabewerkt voedsel overgewicht, wat allerlei ziektes in de hand werkt, waardoor er laaggradige ontstekingen ontstaan? Of is er buiten overgewicht om meer aan de hand? Stress kan bijvoorbeeld ook laaggradige ontstekingen veroorzaken. En zijn we niet ook allemaal gestresster, waardoor we ook sneller en meer eten?

Het lijkt volgens een recent onderzoek8 dat LQUPFs ook zogeheten pro-inflammatoire eigenschappen hebben, dus dat dit niet geheel aan overgewicht en andere confounders is toe te schrijven. Het feit dat je zoveel suikers, vetten en wat niet al voor de kiezen krijgt, in combinatie met specifieke additieven, zou dus extra negatieve impact kunnen hebben. Op bijvoorbeeld je darmmicrobioom, zo wordt regelmatig getheoretiseerd.

Kanttekening daarbij is wel dat glucosepieken heel normaal zijn en dat er mijns inziens vooral online een ongezonde hyperfocus ligt op de zogenaamde schadelijkheid van glucosepieken en laaggradige ontstekingen, vaak door types die je niet kunnen uitleggen wat een ontsteking dan bijna is. Je krijgt heus geen diabetes als je een keer een wit bolletje hagelslag eet.

Schadelijke stoffen

Dan zijn er nog afzonderlijke stoffen die je kunt aantreffen in LQUPFs, die eventueel schadelijk zouden kunnen zijn, los van al het bovenstaande. Hierover is tegelijkertijd veel discussie.

Denk aan stoffen die ontstaan bij specifieke vorm van bewerking, zoals acrylamide. Dit is een stof die ontstaat tijdens het bakken en zit bijvoorbeeld in friet en koekjes. In dierproeven zien we dat het de kans op kanker verhoogt, bij mensen zijn er nog vraagtekens omtrent de mate van kankerverwekkendheid. Desalniettemin mag het slechts beperkt in bewerkte producten zitten. Daarbij kunnen er ook kleurstoffen of e-nummers in sommige producten zitten waar sommige mensen overgevoelig voor zijn. En komt er in sommige producten bepaalde emulgatoren voor, die weer maagklachten zouden kunnen veroorzaken, maar hier is vooralsnog weinig bewijs voor. Aspartaam wordt ook regelmatig aangehaald, maar is enkel en alleen kankerverwekkend bevonden in dierproeven en hele, hele hoge doses. Dit maakt ultrabewerkt voedsel en specifiek frisdrank met aspartaam dus niet direct kankerverwekkend, maar dat is een concept dat veel online roeptoeters de pet te boven gaat.

De tekst gaat verder onder deze schaamteloze zelfpromotie. Mijn kinderen moeten immers ook (ultrabewerkt) eten.

Geen gezond eten, weinig vezels

Misschien nogal een open deur, maar daarom niet minder belangrijk: als je voornamelijk LQUPFs eet, eet je inherent te weinig voedsel waarin wel allerlei dingen zitten die goed voor je zijn. Bijvoorbeeld bioactieve stoffen in planten, die aantoonbaar gezondheidsvoordelen met zich meebrengen.

Met name vezels zijn hierin belangrijk. Vezels zijn vooralsnog best een mysterieus ding dat we nog niet volledig hebben doorgrond, maar wat we wel weten is dat te weinig vezels binnenkrijgen ook weer gelinkt is aan allerlei ziektebeelden. En laat LQUPFs nou net een belabberde bron van vezels zijn, alle nog niet bekende gevolgen van dien. Ook in de bovenstaande onderzoeken, valt de afwezigheid van vezels op. Door vezels eet je bijvoorbeeld minder snel en door vezels ben je sneller verzadigd.

Wat buiten kijf staat, is dat al deze factoren gevolg zijn van keuzes van de producent. Je kunt ook ultrabewerkte voeding maken waarbij geen van deze factoren een rol spelen op gezondheidsniveau. Het nadeel daarvan is wel dat weinig mensen het zullen kopen.

Dus maakt de fabrikant andere keuzes.

Bevolkingsniveau

Nu we snappen hoe ultrabewerkt voedsel en specifiek LQUPFs impact hebben op ons lichaam, is natuurlijk de vraag: hoe heeft het impact op de bevolking? Hoe beïnvloedt het de volksgezondheid?

Hierbij lopen we gelijk tegen een mankement aan van grootschalige voedselonderzoeken: ze zijn observationeel en leggen geen causaal verband. Wat dus betekent dat je bepaalde factoren over het hoofd kunt zien. Het is bijvoorbeeld heel makkelijk twee grafieken naast elkaar te leggen, die van de productie van UPFs door de tijd en die van stijgend overgewicht bijvoorbeeld. En dan simpelweg te concluderen dat 1+1=2. Toch bewegen we ook met zijn allen een stuk minder dan vroeger, wat ook overgewicht in de hand werkt. Zo eenvoudig is het dus niet.

Daarbij zijn dat soort onderzoeken vaak gebaseerd op vragenlijsten, wat ook weer allerlei problemen met zich meebrengt. Mensen zijn in het algemeen niet bijster goed in dingen herinneren en onderschatten regelmatig de hoeveelheid die ze op een dag hebben gegeten.9

Dat gezegd hebbende, moet je roeien met de riemen die je hebt. Zoals in The Lancet uiteengezet, blijkt ook uit verscheidene onderzoeken10 dat de consumptie van veel ultrabewerkt voedsel wordt gelinkt aan allerlei negatieve gezondheidseffecten. En gezien de beschrijving hierboven, is er ook zeker een plausibel mechanisme dat daaraan ten grondslag ligt.

Hoogleraar James McCormack van de University of British Columbia maakte eerder dit jaar al een mooi overzicht van tien grote overzichtstudies en cohortstudies11 naar UPFs en gezondheidsuitkomsten van de afgelopen vijf jaar. En goot deze in een tabel:

Wat hieruit vooral blijkt: statistisch significante negatieve gezondheidseffecten zie je wanneer minstens 30-40 procent van de totale energie-inname van ultrabewerkt voedsel komt.

Wat hieruit ook blijkt: de dosis maakt het gif. Een beetje ultrabewerkt eten is helemaal niet slecht, zoals ik maar blijf benadrukken. Een koptelefoon die te hard staat is schadelijk voor je hoor, vooral gedurende lange tijd. Maar als ‘m gewoon zacht genoeg zet, is er niks aan de hand.

Maar ook hier alles met een korreltje zout, want het zijn observationele resultaten.

In Nederland eten we dus zeker teveel ultrabewerkt voedsel, als we het door deze bril bekijken.

De echte boosdoeners

Wat nog interessanter is, welke specifieke voeding is nou slecht, volgens de gezondheidsuitkomsten?

Uit drie grote onderzoeken12 die specifiek kijken naar verschillende soorten ultrabewerkt voedsel en o.a. hart-en vaatziekten, kanker en multimorbiditeit, blijkt dat vooral suikerhoudende en kunstmatige gezoete frisdrank en bewerkt vlees een gigantisch aandeel hebben.

En dat andere vormen van ultrabewerkt voedsel juist helemaal niet slecht zijn en zelfs gezond. Bewerkte zuivelproducten, ultrabewerkt brood en ontbijtgranen zijn bijvoorbeeld allemaal gelinkt aan een lager risico op hart- en vaatziekten. Plantaardige vleesvervangers kwamen doorgaans als neutraal uit de bus, dus niet negatief en niet positief. Dus, in vergelijking met vlees en bijvoorbeeld bewerkt vlees, juist weer wel positief.

Zowel light frisdrank als suikerhoudende komen dus als niet best uit de bus rollen, maar alleen al als je uitgaat van het beperken van overgewicht, is light frisdrank natuurlijk een veel betere optie t.o.v. suikerhoudende frisdrank, want er zitten meestal geen of nauwelijks calorieën in. Zo blijkt ook uit tal van onderzoeken.13 Wel moet daarbij weer gezegd worden dat bijvoorbeeld water een nóg betere optie is.

Specifiek

Enfin, kijken we naar deze resultaten, blijkt dat niet zozeer ultrabewerkte voeding an sich de boosdoener is, maar vooral het overtollig eten van LQUPFs en in het bijzonder bewerkt vlees en frisdrank specifiek. Dit is weinig verrassend, want dit zijn nu net producten waarvan nog altijd niet iedereen even goed beseft hoe funest ze zijn, waarbij inmiddels de meesten heus weten dat je niet moet avondeten met een pak koekjes en niet moet ontbijten met een bak supermarkt-tiramisu, behoudens ik in m’n studententijd. Daarbij is er ook nog eens een grote groep aan vlees verknochte mensen, die überhaupt niet willen erkennen dat vlees wel eens ongezond zou kunnen zijn.

Als je dit wil vertalen naar schadelijkheid voor Nederland, denk ik dus dat de eerder genoemde 61 procent erg misleidend is. We eten namelijk veel brood en veel zuivel en zelfs de ultrabewerkte varianten hiervan zijn geassocieerd met positieve gezondheidsresultaten.

Vezels en textuur

Wat verder erg interessant is, is dat een en ander wel met vezels en structuur te maken zou kunnen hebben. In ultrabewerkte voeding komen nauwelijks vezels voor, wat er al voor zorgt dat je er dus meer van eet, maar los daarvan zou ook de manier waarop je vezels binnenkrijgt, en dus de structuur van de voeding, een rol kunnen spelen.

Vezels kunnen ook daar een rol in spelen, want veel vezelrijke voeding, zoals groenten, zaden en noem maar op, slik je niet zomaar door. Daar moet je wel even op kauwen. Daarnaast zorgen vezels er ook voor dat je sneller verzadigd bent, en dus wellicht minder snel eet (al is dit speculatie mijnerzijds).

Hoe dan ook, lijken vezels hier een hele interessante spil te zijn. In vlees en frisdrank zitten bijvoorbeeld geen vezels. Ultrabewerkt brood en ontbijtgranen, ultrabewerkte bewerkte producten die juist zijn gelinkt aan positieve gezondheidsresultaten, zijn juist rijk aan vezels. Natuurlijke producten vol vezels zijn vaak gezond, natuurlijke producten zonder vezels, zoals vlees, minder.

Advies?

Ik geef geen gezondheidsadviezen, want ik ben geen arts, maar als je je zorgen maakt over ultrabewerkt voedsel, zou je dit alles wel kunnen destilleren tot een iets gerichter advies dan “alles met meer dan vier ingrediënten door de gang van de supermarkt gooien”.

Ten eerste: vermijd dus vooral suikerhoudende dranken. Ga voor de light variant, als je per se frisdrank wil. Ten tweede: eet geen bewerkt vlees. Voor de meesten geldt sowieso dat het verstandig is minder vlees te eten vanuit gezondheidsperspectief, maar dat terzijde. Eet in plaats daarvan bijvoorbeeld vleesvervangers. Ja, dan kom je dus bij het ogenschijnlijke tegenstrijdige advies uit om bewerkter te eten voor je gezondheid. In sommige gevallen is de bewerkte variant gewoon aantoonbaar gezonder dan de onbewerkte variant. Nogmaals bewijs dat “ultrabewerkt” geen goede term is.

Als je dan ook nog snoep, koekjes en andere overduidelijk ongezonde producten met mate eet, zit je dagelijkse ultrabewerkte inname al snel onder de dertig procent van het totaal aantal calorieën. Maar dat is uiteraard voor iedereen anders.

Om het nog simpeler te maken, zelfs buiten het domein van ultrabewerkte voeding om: let op je vezels. Zorg dat je dagelijks genoeg vezels binnenkrijgt, mannen 40 gram per dag en vrouwen 30 gram. En dan zou ik verder gewoon wel lekker genieten van een stuk chocola. Want een gezond dieet is uiteindelijk ook een dieet waarbij je van eten geniet.

Om het dus nog simpeler te maken: eet volgens de Schijf van Vijf. Die krijgt tegenwoordig nogal wat te verduren, door sommige influencers die menen verstand te hebben van wetenschap en voeding. In de Schijf van Vijf staan ultrabewerkte producten, dus dat zal wel niet betrouwbaar zijn. Ik mag hopen dat nu duidelijk is waarom dat een volstrekt stompzinnige redenering is die haaks staat op zowel alles wat we weten over voeding, als op gezond verstand en logica an sich.

Maar goed, zelfs een ogenschijnlijk eenvoudig advies als “volg de Schijf van Vijf” is natuurlijk ook makkelijker gezegd dan gedaan. Wat bijvoorbeeld ook blijkt uit de cijfers, is dat mensen die veel ultrabewerkt voedsel eten ook vaker zijn betrokken bij auto-ongelukken. Je leest het goed. Eetgedrag is gedrag en gedrag laat zich niet zomaar gieten in wat vlotte eettips. En wordt natuurlijk ook beïnvloed door factoren als geld.

Daarover alles in een van de volgende afleveringen.

Referenties

Supplementen. Zucht. Poeh. Jemig. Daar gaan we weer.

Grotendeels nutteloos, toch hebben we het maar te slikken met z’n allen.

Producenten laten namelijk, zoals ik in den treure blijf benoemen, geen enkele mogelijkheid onbenut om Jan en alleman en hun moeder poeders en pillen door de strot te duwen.

En dat wordt naarmate er meer aandacht voor komt natuurlijk ook steeds lastiger. Mensen gaan allerlei kritische vragen stellen in de trant van: “Ja, maar waarom dan?” (vrij naar Hans Teeuwen, toen jij nog wel grappig was)

Waar de vitaminegrootgrutters eerst nog doodleuk Arie Boomsma voor een paar ruggen gewoon wat onzin lieten roepen, moeten ze nu iets scherper zijn op hun uitingen. Er wordt wat strenger gereguleerd op verboden claims en mensen willen langzaamaan toch wel weten of het nu toch wel allemaal wel zo nodig is, die extra voedingsstoffen in hun lichaam.

Geen probleem, natuurlijk. De supplementenindustrie is namelijk vooral een marketingmachine en niet zozeer een niche die op gezondheid is gericht of op feiten is gebouwd. En doet simpelweg wat ze altijd al deden, maar nu nog wat scherper, nog wat misleidender, nog wat geniepiger en nog wat kwaadaardiger.

De wetenschapswasstraat

De hele industrie staat of valt bij het geloof van mensen dat ze al die supplementen nodig hebben. Dat ging eerder nog relatief eenvoudig, door bijvoorbeeld simpelweg het nut van bepaalde stoffen in het lichaam op te trommelen. Bij een potje vitamine C-pillen staat bijvoorbeeld dat vitamine C essentieel is voor het immuunsysteem en wat niet al. Zo lijkt het net of je deze pillen dus nodig hebt voor je immuunsysteem. In werkelijkheid heeft vrijwel niemand deze nodig, want vrijwel niemand heeft een tekort aan vitamine C. Je hebt dus geen vitamine C-supplementen nodig. Zoals je ook geen plas benzine in je kofferbak gooit als de tank al vol is, om toch wat harder te rijden.

En anders laat je Arie Boomsma gewoon een “““““persoonlijke””””” vitaminetest promoten, waarbij je allerlei vragen over je leefstijl beantwoordt en er standaard een supplementenregime van minstens zestig euro per maand uit de test komt. Kassa.

Maar hoe zit het met de mensen die dit doorzien? Ben je die dan kwijt als klant? Welnee. Door simpelweg te volharden en te blijven schermen met zogenaamde wetenschappelijke legitimiteit, houd je de toko alsnog prima draaiende.

Read more

Op een paar vlakken kan ik het best met het gros der onzinfluencers eens zijn. Zoals dat we bijvoorbeeld minder ultrabewerkt voedsel zouden moeten eten. En meer verse, onbewerkte producten.

Helaas zijn velen toch weer niet echt zuiver of bijzonder nobel in hun kritiek en slaan ze bijvoorbeeld te ver door. Door bijvoorbeeld ook halvarine en light frisdranken neer te sabelen. Of plantaardige vleesvervangers. Of brood. En snappen de meesten ook niet dat dit vaak een kwestie van gedrag en geld is en niet zomaar even simpelweg een andere keuze maken, omdat iemand zonder shirt aan in de supermarkt zei dat frisdrank troep is.

Hierdoor glijdt de kritiek op de (fabrikanten van) ultrabewerkt voedsel van zeer legitiem af naar jammerlijk stompzinnig.

Om wat misverstanden uit de wereld te helpen, wilde ik een artikel schrijven over ultrabewerkt voedsel, maar er valt zoveel over te vertellen dat ik er een (gratis) serie van heb gemaakt.

Stukken over ultrabewerkt voedsel zullen dus de komende tijd afwisselen met de betaalde nieuwsbrieven.

Dit is deel 1.

Wat is ultrabewerkt voedsel exact?

Ik heb het idee dat veel kritiek, adviezen en algehele communicatie in de online omgeving spaak loopt, doordat de term “ultrabewerkt voedsel” geen adequate term is om de kwaliteit van voedsel mee te duiden. Het is een categorie en geen kwaliteitskeurmerk, maar zo wordt het wel vaak gebruikt.

Let wel: het mijden van ultrabewerkt voedsel, zoals vaak wordt aangeraden, is an sich een uitstekende vuistregel, omdat inmiddels zoveel ultrabewerkt voedsel ronduit ongezond is en we er teveel van eten (dit zal ik met cijfers allemaal nog onderbouwen in de volgende afleveringen). Dus in de praktijk is het dus ergens ook weer wel een kwaliteitskeurmerk, maar dan gaat er wat mij betreft teveel nuance verloren.

Het vermijden van ultrabewerkt voedsel is zo een middel, geen einddoel. Terwijl het door velen ogenschijnlijk wel als einddoel wordt beschouwd. Eet je geen ultrabewerkt voedsel, dan ben je eigenlijk uit de gezondheidsproblemen, zo zou je haast gaan denken. Maar zo simpel is het niet.

Goed, eerst de definitie. Wat is ultrabewerkt voedsel?

Voedsel kun je categoriseren in de mate waarin het bewerkt is. Een banaan is bijvoorbeeld onbewerkt, want er is niks aan gedaan nadat het is geplukt. Je koopt het in de supermarkt in vrijwel dezelfde vorm als dat het uit de natuur is gehaald.

Dit noemen we onbewerkte voeding, ook wel NOVA-1 geclassificeerd. NOVA is een classificatiesysteem dat producten indeelt op basis van bewerkingsgraad. Onder NOVA-1 vallen de eetbare stukken van dieren en planten. Vers fruit, groenten, vis. Eventueel geschild, gewassen of een andere manier minimaal bewerkt. Gepasteuriseerde melk is bijvoorbeeld ook NOVA-1.

NOVA-2 geclassificeerd zijn bijvoorbeeld boter, olie en zout. Dit kunnen producten uit de NOVA-1 categorie zijn, enigszins bewerkt, door ze bijvoorbeeld te persen, drogen of raffineren. Ze worden gebruikt voor het bereiden van voeding of als smaakmaker, maar zijn doorgaans niet de producten waar je het gros van je calorieën uit haalt.

Minimaal bewerkte voeding valt onder NOVA-3. Denk aan ambachtelijk brood, ingeblikt fruit. Producten die je krijgt door voeding uit NOVA-1 en NOVA-2 te combineren, meestal 2 à 3 ingrediënten.

En dan belanden we bij NOVA-4, ofwel ultrabewerkt voedsel. Dit is voeding die flink bewerkt is door bepaalde industriële processen, met meerdere ingrediënten. Het onbewerkte deel van de voeding is er vaak nauwelijks meer in te herkennen en er zijn ter houdbaarheid of smaak vaak dingen toegevoegd zoals zoetstoffen, bindmiddel of emulgatoren. Het zijn producten die je doorgaans niet zo snel in de keuken zelf kan bereiden, zeg maar.

In deze categorie vallen chips, frisdrank, bepaalde soorten brood, koek, burgers, friet, drinkyoghurt, vissticks, vleeswaren, koekjes, et cetera. Veel dingen die in het algemeen al dus als ongezond worden beschouwd.

Wat is er mis met (de term) ultrabewerkte voeding?

Voeding uit deze categorie is doorgaans funest voor onze gezondheid. In grote lijnen doordat het in de regel tjokvol zit met bestanddelen die in overvloed slecht voor je zijn, zoals zout, verzadigde vetten en suiker. Deze maken wel dat het lekker smaakt en je er snel naar grijpt. Ook zitten er meestal weinig vezels in dit soort producten, waardoor het weinig verzadigd en je het dus kan blijven eten.

Dat zien we ook in bijvoorbeeld een kleine randomized controlled trial, waarbij deelnemers twee weken lang ultrabewerkt voedsel te eten kregen en daarna twee weken lang alleen onbewerkt voedsel. Ze mochten zoveel eten als ze wilden. De resultaten: bij een dieet van ultrabewerkt voedsel werd gemiddeld 500 (!) calorieën per dag meer gegeten.1

Dit lijkt een uitstekende verklaring voor het overgewicht in Nederland en andere westerse landen. De supermarkten liggen vol met ultrabewerkte producten, dus dat eten we gewoon te veel. Dit is echter slechts een deel van het verhaal.

Er zijn namelijk ook ultrabewerkte producten die in onderzoeken positieve gezondheidsuitkomsten laten zien, zoals halvarine ten opzichte van roomboter. Of bijvoorbeeld light frisdrank, wat in het kader van overgewicht een betere keuze is dan een minder bewerkte vorm van frisdrank die wel veel meer suiker bevat. Of bepaalde plantaardige vleesvervangers. Deze worden in het kielzog van de zeer terechte kritiek op slechte ultrabewerkte voeding ook onder schot genomen, terwijl ze ook deel kunnen zijn van de oplossing. In een aparte aflevering van deze serie zal ik een aantal van dit soort voorbeelden uitlichten.

Er moet dus een onderscheid worden gemaakt in bewerkte en ultrabewerkte producten die slecht voor je zijn en de (ultra-)bewerkte voeding die juist gezondheidsvoordelen met zich meebrengen, zoals halvarine en bepaalde plantaardige vleesvervangers. En dit is er in dit systeem helaas niet.

Wat dus eigenlijk betekent, dat de term “ultrabewerkt voedsel” an sich niet een goede term is om voedsel mee te kwalificeren, maar enkel om het mee te categoriseren.

Dit blijkt ook uit een onderzoek2 waarbij verscheidene voedingsspecialisten werd gevraagd allerlei producten in te delen volgens het NOVA-systeem er voor veel producten geen sprake was van consistente classificaties.

S-voedsel

Anthony Warner, online bekend als blogger The Angry Chef, maakt de vergelijking met het S-dieet in een blogpost die ik niet vaak genoeg aan kan raden. Ik herhaal zijn redenering even hier, omdat ik zelf ook niet met een betere vergelijking op de proppen kan komen.

Stel je eens een dieet voor waarbij je elk product dat begint met de letter “S” vermijdt.

Een totaal arbitraire en stompzinnige categorisering, zou je terecht denken. Toch zou je best wat bewijs kunnen vinden dat S-voedsel funest is voor de gezondheid. Dingen als sugar, salt, sausages en satured fats (suiker, zout, worst en verzadigde vetten) vallen bijvoorbeeld in die categorie. In het Nederlands kun je daar bijvoorbeeld snoep, sinas en sambuca aan toevoegen.

De categorie S-voedsel is zo groot dat er altijd wel wat in valt te vinden dat “slecht” is (al moet hier ook weer de kanttekening bij worden gemaakt dat geen enkel voedselproduct op zichzelf slecht is, maar vooral in overvloed slecht”).

En er is ook genoeg in te vinden wat “goed” is. Zo zul je er ook dingen in vinden als soja, sushi, spinazie, soep, selderij, sinaasappel. En specerijen, zoals saffraan en sesam.

De categorie is juist daardoor, in de context van gezondheid, ronduit waardeloos. En dat is niet zo gek, want of een voedselproduct begint met de letter “S”, zegt natuurlijk niets over de samenstelling ervan. Logisch.

Hevel deze hele redenering nu eens over naar de categorie ultrabewerkt voedsel.

In die categorie vallen bijvoorbeeld suikerhoudende frisdrank, alcohol en bewerkt vlees. Allemaal producten die aantoonbaar slecht zijn voor de gezondheid.

Maar ook volkoren brood is soms ultrabewerkt. En plantaardige vleesvervangers en halvarine. Producten met volop bewezen gezondheidsvoordelen. Door bewerking kan eten langer houdbaar worden gemaakt, gezond eten iets lekkerder, maar ook lekker eten iets gezonder.

Ultrabewerkt voedsel is dus niet inherent slecht. Het feit dat het ultrabewerkt is, maakt niet dat het automatisch ongezond is, zoals het feit dat iets met de letter “S” begint dat ook niet is. En juist daarom een verkeerde term in de discussie over gezondheid. Al snap ik dat het feit dat het bewerkt is, natuurlijk meer van doen heeft met het eten zelf dan de beginletter. En dat S-voedsel een extremer voorbeeld is, aangezien veel ultrabewerkt voedsel wel aantoonbaar slecht is.

Overigens, even een kleine zijsprong: dit vinden de gezondheidsgoeroes die ultrabewerkt voedsel aanhoudend neersabelen overigens zelf stiekem ook. Zij verdienen vaak vooral aan de verkoop van voedingssupplementen en die zakjes en potjes groeien vooralsnog niet aan bomen. Ineens is het gegeven dat iets ultrabewerkt is dan toch niet meer zo relevant. Maar goed.

Er is ook hier wel een kanttekening te maken, zo genuanceerd is het helaas. Kijk je bijvoorbeeld naar brood, kan dat in het geval dat het ultrabewerkt is (zogenaamde NOVA-4 classificatie) ook betekenen dat er toevoegingen zijn gedaan om het langer houdbaar te maken, zoals bepaalde emulgatoren, die toch minder goed voor de gezondheid zijn op lange termijn. Maakt dat de eigenschap “ultrabewerkt” dan ook inherent “ongezond”? Dat is een betoog dat je kunt houden, maar het ligt toch echt aan hetgeen wat wordt toegevoegd en niet aan het toevoegen zelf.

In de praktijk is de toevoeging zelf dus vaak niet goed, omdat voedselfabrikanten zich meer focussen op hoe we zoveel mogelijk van hun goederen kopen dan op hoe gezond deze goederen zijn. En zelfs onderzoek doen naar het zogeheten bliss point: de ideale combi van suiker, zout en vet, waardoor je maximale smaaksensatie ervaart en blijft schransen.

Industrieën

Voordat mensen dus gaan roepen dat ik hier ten onrechte de voedselindustrie verdedig, omdat ik de kritiek op ultrabewerkte producten enigszins nuanceer: het is juist andersom. Het feit dat we voedsel kunnen bewerken heeft enorm veel voordelen, want het kan voeding houdbaarder en veiliger maken. En lekkere voeding gezonder en vice versa. Maar juist door de voedselindustrie is het een enorme zooi geworden, door de focus is te leggen op kwantiteit, niet kwaliteit. Waardoor, naast een achteruithollende volksgezondheid, het bewerken van voedsel synoniem is geworden voor ongezond. Het is dus eigenlijk een extra verwijt naar de industrie.

Maar goed, net als bij de farmaceutische industrie en de welzijnsindustrie, is dat inherent aan de kapitalistische prikkel: het gaat niet meer om goede voeding maken en het daadwerkelijke welzijn van Nederlanders, maar zoveel mogelijk verkopen.

Vanuit de voedselindustrie is er ook kritiek op de NOVA-classificering, die volgens lobbyisten misleidend zou zijn en wat niet al. Ja, huil me een rivier van cola. Hoewel ik, zoals boven beschreven, zeker denk dat het niet een volledig beeld geeft van hoe goed en gezond producten zijn, is het wel het meest adequate systeem dat we hebben om de mate van bewerking van producten te duiden en geeft deze classificatie wetenschappers wereldwijd kaders om onderzoek te doen naar dit soort producten. Zo eerlijk moeten we ook zijn. Er is ook geen beter alternatief voor handen.

Ik ben dus an sich niet tegen de NOVA-classificatie en de term “ultrabewerkt voedsel”, ik denk alleen dat we er iets genuanceerder en gerichter over moeten communiceren. Door almaar te roepen dat bewerkt voedsel an sich de duivel is zonder verdere toelichting, verdwijnt de broodnodige nuance en wordt het voor de meesten juist minder duidelijk wat wel en niet gezond is. En wordt mensen onnodig angst aangepraat. Het is zelfs zo erg dat mensen met wie ik in gesprek ga Het Voedingscentrum niet meer serieus nemen, omdat er ook bewerkte producten in de Schijf van Vijf staan. Dan schieten we dus volledig het doel voorbij.

Daarbij wordt er zo ook nog eens volledig voorbijgegaan aan de agrolobby en de gezondheidsimpact van bijvoorbeeld vlees. Dat is ook iets dat mensen liever niet willen horen, maar onbewerkt rood vlees lijkt in dit systeem, als je de onderzoeken naar ultrabewerkt voedsel met gezondheidsuitkomsten ernaast legt, helemaal niet zo slecht voor je. Het is immers onbewerkt. Maar het is dus wel slecht voor je.

Sterker nog, als je enkel onbewerkt voedsel eet, zou je ook gewoon zomaar bij het carnivoor dieet uit kunnen komen. Maar dat is dus juist hartstikke ongezond. En dan hebben we het nog niet eens gehad over hoe de vleeslobby wetenschap misbruikt en onzin over de gezondheidsvoordelen van vlees probeert te pushen.

Hierover schreef ik eerder een analyse:

Ultrabewerkt is dus niet altijd ongezond en onbewerkt is dus niet altijd gezond. Een lastige nuance die voor veel mensen moeilijk is te verteren.

Volgende keer

Hoe schadelijk ultrabewerkt eten in de praktijk is, op individueel vlak én bevolkingsniveau, behandel ik in het volgende deel, op basis van uiteraard de laatste onderzoeken en inzichten. Zoals het recente drieluik van The Lancet.3

Een tipje van de sluier: het zijn vooral specifieke producten die ultrabewerkt zijn, die daadwerkelijk de dikmaker en dus de boosdoener zijn, zoals bewerkt vlees en frisdrank. Wat het verhaal hierboven onderschrijft: de term “ultrabewerkt” is deels ontoereikend als stempel voor hoe gezond of ongezond voeding is. Het is een categorie, geen adequate graad voor voedselkwaliteit, hoewel ultrabewerkte voeding in veel gevallen wel te wensen over laat qua hoe voedzaam en gezond het is.

Wat wel blijkt, is dat het allemaal een stuk genuanceerder is dan dat we online en in de media lezen.

Referenties

We gaan vrolijk verder met het analyseren van krakkemikkige onderzoeken naar vaccinaties. Naast de twee eerder behandelde onderzoeken in het eerste deel, behandelen we een onderzoek van een kinderarts dat is ingetrokken en een onderzoek naar miljoenen Koreanen dat helemaal niet slecht is, maar gewoon massaal verkeerd wordt geïnterpreteerd.

Tot slot een lachwekkend onderzoek naar coronavaccinatie en autopsies, van een stel verkapte supplementenschuivers dat uiteraard ook uiteindelijk is ingetrokken.

3. Een turfende kinderarts

Anti-vaxxer James Lyons-Weiler en kinderarts Paul Thomas bestudeerden de gegevens van de kinderen in de praktijk van laatstgenoemde en kwamen tot de conclusie dat gevaccineerde kinderen door de bank genomen meer last hebben van aandoeningen. Dat publiceerde hij in een paper1 dat later werd ingetrokken.

Het feit alleen al dat het werd ingetrokken, wordt door de minder heldere lichten aan het online firmament al snel geïnterpreteerd als dat hij werd gemuilkorfd. Zoals deze Jorn Bosma.

De opzet

Het onderzoek is een retrospectieve analyse van elektronische patiëntendossiers van kinderen uit dus een enkele pediatrische praktijk. Hierbij zijn dossiers van kinderen meegenomen die tussen 1 juni 2008 en 27 januari 2019 en waarbij het eerste contactmoment voordat het kind zestig dagen oud was plaatsvond en het laatst contactmoment nadat het kind zestig dagen oud was. Daarbij moest de vaccinatiestatus logischerwijs bekend zijn, dus kinderen zonder bruikbare vaccinatiedata werden uitgesloten. Er werd niet gefilterd op aandoeningen of leeftijd of geslacht.

Read more